ภาพโปสเตอร์แสดงหีบพระธรรมวัดบุญยืนประดับลวดลายทองด้านซ้ายและข้อความชื่อเรื่องสีทองบนพื้นหลังภาพวิหาร
ภาพขยายจากโปสเตอร์หีบพระธรรมวัดบุญยืน ถ่ายทอดความงามของลวดลายพุทธศิลป์ล้านนา — ภาพ: พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ น่าน

หีบไม้เก่าใบหนึ่งอาจดูเป็นเพียงภาชนะสำหรับเก็บหนังสือ แต่ หีบพระธรรมจากวัดบุญยืน อำเภอเวียงสา มีเรื่องให้อ่านมากกว่านั้น รอบตัวหีบมีภาพคน เทวดา ยักษ์ และสัตว์สลักอยู่ท่ามกลางเถาไม้ ส่วนขอบฝาด้านหน้าเขียนข้อความด้วยอักษรธรรมล้านนาไว้ถึงหกบรรทัด

หีบใบนี้จึงเหมือนมีเรื่องเล่าสองชุดอยู่ด้วยกัน ชุดแรกคือเรื่อง สิริจุฑามณีชาดก ที่ช่างนำมาสลักไว้บนไม้ อีกชุดคือเรื่องของคนเมืองน่านที่ร่วมกันสร้างหีบใน พ.ศ. 2338 ทั้งพระสงฆ์ ผู้มีอำนาจในเมือง และชาวบ้านผู้มีจิตศรัทธา

หากรู้จักที่มาของภาพและตัวอักษร เราจะเห็นว่าหีบพระธรรมไม่ได้ทำหน้าที่เก็บรักษาคัมภีร์อย่างเดียว แต่ยังบันทึกความเชื่อ ฝีมือช่าง และชื่อผู้คนในยุคนั้นเอาไว้ด้วย

หีบพระธรรม หรือ “หีดธรรม” ใช้เก็บอะไร

ในล้านนา หีบพระธรรมมีชื่อเรียกอีกอย่างว่า หีดธัมม์ หรือ หีดธรรม เป็นหีบสำหรับเก็บรักษาพระธรรมและคัมภีร์ใบลานที่ใช้ศึกษาและเทศน์ในวัด ก่อนที่หนังสือพิมพ์บนกระดาษจะเข้ามาแพร่หลาย คัมภีร์จำนวนมากถูกจารลงบนใบลานแล้วร้อยรวมเป็นผูก จึงต้องมีที่เก็บเพื่อช่วยป้องกันความเสียหาย

หีบพระธรรมแบบล้านนาหลายใบเป็น ทรงลุ้ง คือรูปทรงสี่เหลี่ยมที่ส่วนล่างสอบเข้า ส่วนปากหีบผายออก ประกอบด้วยตัวหีบ ฐาน และฝาครอบ ฝาอาจเป็นแบบตัด แบบคุ่ม หรือแบบเรือนยอด ขึ้นอยู่กับรูปแบบของงานช่าง

หีบพระธรรมจึงต่างจากตู้พระธรรมที่เปิดด้านหน้า แม้ทั้งสองอย่างจะใช้เก็บหนังสือทางพระพุทธศาสนาเช่นกัน หากสนใจว่าหนังสือที่เก็บในหีบทำขึ้นอย่างไร ลองอ่านเรื่อง คัมภีร์ใบลาน: เมื่อคนล้านนาเก็บความรู้ไว้บนใบไม้ ประกอบกันได้

โปสเตอร์แสดงคำอธิบายหีบพระธรรมแบบล้านนา พร้อมตัวอย่างหีบและตู้พระธรรม
รู้จักหีบพระธรรมในล้านนา ผ่านตัวอย่างหีบและตู้สำหรับเก็บคัมภีร์จากวัดต่าง ๆ — ภาพ: พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ น่าน

หีบจากวัดบุญยืนมีรูปร่างอย่างไร

ข้อมูลของ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ น่าน กรมศิลปากร ระบุว่าหีบพระธรรมวัดบุญยืนทำจากไม้ ลงรักปิดทอง มีขนาดกว้าง 70 เซนติเมตร ยาว 71 เซนติเมตร และสูง 122.5 เซนติเมตร เป็นหีบทรงลุ้ง ฝาตัด ตั้งอยู่บน ฐานปัทม์ ซึ่งเป็นฐานลดหลั่นคล้ายรูปกลีบบัว

โปสเตอร์หีบพระธรรมวัดบุญยืนพร้อมภาพหีบเต็มใบและข้อมูลวัสดุ รูปทรง และขนาด
หีบพระธรรมวัดบุญยืนกับรายละเอียดงานไม้ลงรักปิดทอง รูปทรง และขนาด — ภาพ: พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ น่าน

ส่วนฐานประดับลายเครือดอก ส่วนตัวหีบแกะสลักภาพนูนต่ำและใช้การปั้นรักเสริมรายละเอียด มีทั้งรูปคน รูปสัตว์ และลายพันธุ์พฤกษา ภาพแต่ละด้านอยู่ในกรอบห้าเหลี่ยม พร้อมลายตกแต่งตรงมุมกรอบ ส่วนบริเวณฝายังมีแถวลายสัตว์ที่ดูเหมือนกำลังเคลื่อนไหวเล่นกัน

รายละเอียดเหล่านี้ทำให้หีบใบหนึ่งกลายเป็นงานพุทธศิลป์ที่มองได้รอบด้าน ไม่ใช่เพียงกล่องไม้ที่ทำขึ้นเพื่อประโยชน์ใช้สอย และเมื่อมองใกล้ ๆ ภาพสลักบางส่วนยังชวนให้ตั้งคำถามว่าช่างในอดีตกำลังเล่าเรื่องอะไร

โปสเตอร์แสดงหีบพระธรรมวัดบุญยืนจากสี่ด้านให้เห็นภาพสลักและลวดลายประดับ
ภาพสลักทั้งสี่ด้านของหีบพระธรรมวัดบุญยืน แสดงเรื่องเล่าและลวดลายประดับ — ภาพ: พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ น่าน

ภาพบนหีบเล่าเรื่องสิริจุฑามณีชาดก

ภาพเด่นบนด้านหน้าของหีบถูกอธิบายว่าเป็นเรื่อง สิริจุฑามณีชาดก ซึ่งอยู่ในวรรณกรรมทางพระพุทธศาสนาชุด ปัญญาสชาดก เรื่องเล่านี้กล่าวถึงทานบารมีหรือการเสียสละเพื่อผู้อื่นของพระโพธิสัตว์ในอดีตชาติ

ในเรื่องชาดก พระเจ้าสิริจุฑามณีแห่งกรุงพาราณสีทรงตั้งพระทัยบำเพ็ญทาน พระอินทร์จึงแปลงเป็นพราหมณ์ผู้มีร่างกายเพียงครึ่งซีกมาขอร่างกายอีกครึ่งหนึ่งจากพระองค์ พระเจ้าสิริจุฑามณีทรงยินยอมอุทิศพระวรกาย ต่อมามีมารสองตนมาขอรับส่วนแบ่งที่เหลือ และเกิดเหตุการณ์แบ่งพระวรกายตามเรื่องเล่า

ช่างผู้สร้างหีบถ่ายทอดเหตุการณ์นี้ลงบนไม้เป็นภาพบุคคลนั่งอยู่กลางฉาก มีพราหมณ์ร่างครึ่งซีกอยู่ด้านหนึ่ง มีมารสองตนประกอบเหตุการณ์ และมีเทวดาประนมมืออยู่เบื้องบน ลายดอกไม้ เถาไม้ และลายไข่ปลาถูกใช้ล้อมกรอบ ทำให้สายตาของผู้ชมมุ่งไปยังบุคคลกลางภาพ

เรื่องราวดังกล่าวมีจุดมุ่งหมายสื่อถึง อุดมคติเรื่องการให้ทานอย่างยิ่งใหญ่ ตามคติพระโพธิสัตว์ ไม่ใช่บันทึกเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นจริงในเมืองน่าน แต่การเลือกเรื่องนี้มาประดับหีบพระธรรมช่วยให้เห็นว่าผู้สร้างต้องการสื่อคุณค่าทางศาสนาผ่านงานช่างด้วย

โปสเตอร์ขยายรายละเอียดภาพสลักสิริจุฑามณีชาดกบนหีบพระธรรมวัดบุญยืน
ภาพสลักสิริจุฑามณีชาดก ถ่ายทอดเรื่องการบำเพ็ญทานของพระโพธิสัตว์ — ภาพ: พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ น่าน

เมื่อมองไปด้านอื่นจะพบภาพบุคคลถือพระขรรค์ทางด้านซ้าย ภาพบุคคลกำลังต่อสู้กันทางด้านหลัง และภาพยักษ์ถือพระขรรค์ทางด้านขวา กรมศิลปากรสันนิษฐานว่าภาพการต่อสู้ด้านหลังอาจเกี่ยวข้องกับเรื่องชาดกเช่นกัน จึงยังไม่ควรระบุว่าเป็นเหตุการณ์ตอนใดอย่างแน่นอนหากไม่มีหลักฐานเพิ่มเติม

ข้อความหกบรรทัดบนฝาหีบบอกอะไรเรา

นอกจากลวดลายแล้ว จุดสำคัญอีกแห่งคือ ข้อความอักษรธรรมล้านนาหกบรรทัดที่ขอบด้านหน้าของฝาหีบ กรมศิลปากรระบุว่าข้อความเขียนด้วยรักสีแดง ส่วนฐานข้อมูลจารึกของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรลงทะเบียนวัตถุชิ้นนี้เป็นจารึก นน. 55 พร้อมระบุปี จุลศักราช 1157 ตรงกับ พ.ศ. 2338

โปสเตอร์ข้อความปริวรรตจารึกหกบรรทัดบนฝาหีบพระธรรมวัดบุญยืน พ.ศ. 2338
ข้อความจารึกหกบรรทัด บันทึกการร่วมสร้างหีบพระธรรมใน พ.ศ. 2338 — ภาพ: พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ น่าน

จารึกนี้มีความสำคัญเพราะไม่ได้บอกเพียงปีสร้าง แต่ยังใช้คำบอกวันเดือนปีแบบล้านนา เช่น ปีดับเม้า เดือนเจียง เพ็ง ซึ่งเกี่ยวข้องกับการนับเวลาที่อธิบายในเรื่อง ปักกะตืนล้านนา: จากตำราดูวันสู่ปฏิทินแห่งชีวิต ด้วย แต่ไม่ใช่หลักฐานว่าผู้สร้างหีบใช้ตำราปักกะตืนเล่มใดโดยเฉพาะ

จารึกยังระบุว่าผู้คนกลุ่มใดร่วมกันทำบุญ พระเถระนามว่า ทิพพาลังการ เป็นประธานฝ่ายสงฆ์ร่วมกับศิษย์ ส่วนผู้สนับสนุนภายนอกมีผู้ที่จารึกเรียกว่า “มหาราชหลวง” ขุนนางและผู้มีศรัทธา รวมถึง นางโนชา และ ชาวบ้านน้ำลัด

ในข้อความยังมีคำว่า “หีดธรรมเทศนาลูกนี้” ที่สะท้อนคำเรียกหีบพระธรรมในภาษาถิ่น เนื้อความกล่าวถึงความตั้งใจที่จะสร้างที่เก็บรักษาพระไตรปิฎกและธรรมเทศนา เพื่อมิให้พระธรรมเสื่อมเสียหรือสูญหาย พร้อมคำอธิษฐานให้ผู้ร่วมทำบุญได้รับความสุข โดยมีนิพพานเป็นจุดหมายสูงสุด

ชื่อคนหลายกลุ่มที่ปรากฏบนหีบทำให้จารึกชิ้นนี้มีคุณค่าต่างจากการจดบันทึกประวัติเจ้าเมืองเพียงฝ่ายเดียว เราเห็นทั้งพระสงฆ์ ผู้ปกครอง ขุนนาง และผู้คนในชุมชนเดียวกันเข้ามาอยู่ในประวัติการสร้างสิ่งของทางศาสนาชิ้นหนึ่ง

ภาพขยายจารึกอักษรธรรมล้านนาที่ขอบฝาหีบ พร้อมคำอธิบายเนื้อความและผู้ร่วมสร้าง
รอยอักษรบนขอบฝาหีบและคำอธิบายจารึกที่กล่าวถึงผู้ร่วมสร้างพระธรรม — ภาพ: พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ น่าน

“มหาราชหลวง” คือใคร

คำว่า มหาราชหลวง ในจารึกเป็นประเด็นที่น่าสนใจ กรมศิลปากรเสนอการตีความว่าอาจเป็นคำยกย่องเจ้าผู้ครองนคร และ น่าจะหมายถึงเจ้าอัตถวรปัญโญ ผู้ครองนครน่านในช่วงเวลานั้น

จึงควรแยกกันว่า คำว่า “มหาราชหลวง” เป็นข้อความที่ปรากฏในจารึก ส่วนการระบุว่าเป็นเจ้าอัตถวรปัญโญนั้นเป็นข้อสันนิษฐานทางประวัติศาสตร์ ไม่ใช่ชื่อที่จารึกไว้ตรง ๆ

พ.ศ. 2338 อยู่ในช่วงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ และอยู่ในช่วงที่เจ้าอัตถวรปัญโญมีบทบาทต่อเมืองน่านและ วัดบุญยืน ตามข้อมูลกรมศิลปากร บทความของหน่วยงานยังกล่าวถึงการสร้างหอไตรที่วัดกลางเวียงหรือวัดบุญยืนในปีเดียวกันด้วย

เมื่อนำข้อมูลนี้มาประกอบกับชื่อพระสงฆ์และชาวบ้านที่จารึกไว้ หีบพระธรรมจึงช่วยเปิดให้เห็นภาพความสัมพันธ์ระหว่างวัดกับเมืองในช่วงต้นสมัยรัตนโกสินทร์ได้ชัดขึ้น โดยไม่จำเป็นต้องเติมเรื่องที่หลักฐานไม่ได้บอก

แล้วหีบใบนี้อยู่ที่ไหนในปัจจุบัน

ตามข้อมูลเผยแพร่ของกรมศิลปากร พระสาราธิคุณ เจ้าอาวาสวัดบุญยืน ให้ยืมหีบพระธรรมไปจัดแสดง และหน่วยงานระบุว่าวัตถุอยู่ใน ห้องประณีตศิลป์ ชั้นบนของ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ น่าน ส่วนฐานข้อมูลจารึกบันทึกว่าหีบถูกพบในการสำรวจโบราณวัตถุที่วัดบุญยืน อำเภอเวียงสา เมื่อ พ.ศ. 2529

ผู้ที่สนใจชมของจริงควรตรวจข้อมูลการจัดแสดงกับพิพิธภัณฑ์ก่อนเดินทาง เพราะสถานะห้องจัดแสดงและการเคลื่อนย้ายโบราณวัตถุอาจเปลี่ยนแปลงได้ ภาพของวัตถุและคำอธิบายโดยหน่วยงานเจ้าของข้อมูลยังเป็นจุดเริ่มต้นที่ดีสำหรับการศึกษาเรื่องลวดลายและตัวอักษรอย่างละเอียด

ต้องแยกให้ชัดด้วยว่า หีบพระธรรมเป็นวัตถุไม้สำหรับเก็บคัมภีร์ ไม่ใช่คัมภีร์ใบลานเอง และข้อมูลที่มีไม่ได้ระบุชื่อหรือจำนวนคัมภีร์ที่เคยเก็บอยู่ในหีบใบนี้ การเห็นหีบจึงไม่ได้หมายความว่าเราได้เห็นใบลานต้นฉบับที่เคยอยู่ข้างในด้วย

หีบหนึ่งใบเล่าเรื่องเมืองเวียงสาได้มากกว่าที่คิด

หากมองหีบพระธรรมวัดบุญยืนเพียงว่าเป็นงานไม้ลงรักปิดทอง เราอาจเห็นความประณีตของช่างล้านนา แต่เมื่ออ่านจารึกและทำความเข้าใจภาพชาดก เราก็จะเห็นผู้คนอีกกลุ่มหนึ่งอยู่เบื้องหลัง ทั้งพระเถระผู้เป็นประธาน ผู้มีศรัทธาจากบ้านน้ำลัด และช่างฝีมือที่ถ่ายทอดเรื่องทานบารมีลงบนไม้

ความพิเศษของหีบใบนี้จึงไม่ได้อยู่ที่มีอายุเก่าแก่เพียงอย่างเดียว หากอยู่ตรงที่มันเก็บทั้ง ความตั้งใจรักษาพระธรรม เรื่องเล่าทางศาสนา ภาษา และความทรงจำของชุมชนเวียงสา ไว้ด้วยกัน

สำหรับคนที่อยากรู้จักอักษรล้านนามากขึ้น จารึกบนหีบยังเป็นตัวอย่างว่าตั๋วเมืองไม่ได้ปรากฏอยู่เฉพาะบนใบลานเท่านั้น แต่ถูกใช้เขียนเรื่องราวบนวัตถุในชีวิตทางศาสนาด้วย และบางครั้งตัวอักษรเพียงหกบรรทัดก็พาเราไปรู้จักคนเมืองน่านเมื่อกว่าสองร้อยปีก่อนได้มากกว่าที่คิด

หากอยากมองเลยจากหีบใบเดียวไปถึงบรรยากาศการสร้างคัมภีร์ของเมืองน่าน ลองอ่าน เมืองน่านกับการจารคัมภีร์ใบลาน: จากการเรียนบาลีสู่งานบุญของชาวเมือง ซึ่งเล่าถึงการอุปถัมภ์พระธรรมในอีกยุคหนึ่ง ส่วนประวัติชุมชนเวียงสาย้อนอ่านได้จาก จากเวียงป้อสู่เวียงสา หรือทำความรู้จัก อำเภอเวียงสา ที่หีบใบนี้มีถิ่นกำเนิด

อ่านข้อมูลวัตถุและรายละเอียดลวดลายเพิ่มเติมได้จาก กรมศิลปากร: จารึกและลวดลายบนหีบพระธรรมวัดบุญยืน หรือดูทะเบียนจารึกจาก ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร

โปสเตอร์รวบรวมบรรณานุกรมและแหล่งข้อมูลอ้างอิงเรื่องหีบพระธรรมวัดบุญยืน
เอกสารอ้างอิงที่ใช้ศึกษาประวัติ ลวดลาย และจารึกบนหีบพระธรรมวัดบุญยืน — ภาพ: พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ น่าน