หีบไม้เก่าใบหนึ่งอาจดูเป็นเพียงภาชนะสำหรับเก็บหนังสือ แต่ หีบพระธรรมจากวัดบุญยืน อำเภอเวียงสา มีเรื่องให้อ่านมากกว่านั้น รอบตัวหีบมีภาพคน เทวดา ยักษ์ และสัตว์สลักอยู่ท่ามกลางเถาไม้ ส่วนขอบฝาด้านหน้าเขียนข้อความด้วยอักษรธรรมล้านนาไว้ถึงหกบรรทัด
หีบใบนี้จึงเหมือนมีเรื่องเล่าสองชุดอยู่ด้วยกัน ชุดแรกคือเรื่อง สิริจุฑามณีชาดก ที่ช่างนำมาสลักไว้บนไม้ อีกชุดคือเรื่องของคนเมืองน่านที่ร่วมกันสร้างหีบใน พ.ศ. 2338 ทั้งพระสงฆ์ ผู้มีอำนาจในเมือง และชาวบ้านผู้มีจิตศรัทธา
หากรู้จักที่มาของภาพและตัวอักษร เราจะเห็นว่าหีบพระธรรมไม่ได้ทำหน้าที่เก็บรักษาคัมภีร์อย่างเดียว แต่ยังบันทึกความเชื่อ ฝีมือช่าง และชื่อผู้คนในยุคนั้นเอาไว้ด้วย
หีบพระธรรม หรือ “หีดธรรม” ใช้เก็บอะไร
ในล้านนา หีบพระธรรมมีชื่อเรียกอีกอย่างว่า หีดธัมม์ หรือ หีดธรรม เป็นหีบสำหรับเก็บรักษาพระธรรมและคัมภีร์ใบลานที่ใช้ศึกษาและเทศน์ในวัด ก่อนที่หนังสือพิมพ์บนกระดาษจะเข้ามาแพร่หลาย คัมภีร์จำนวนมากถูกจารลงบนใบลานแล้วร้อยรวมเป็นผูก จึงต้องมีที่เก็บเพื่อช่วยป้องกันความเสียหาย
หีบพระธรรมแบบล้านนาหลายใบเป็น ทรงลุ้ง คือรูปทรงสี่เหลี่ยมที่ส่วนล่างสอบเข้า ส่วนปากหีบผายออก ประกอบด้วยตัวหีบ ฐาน และฝาครอบ ฝาอาจเป็นแบบตัด แบบคุ่ม หรือแบบเรือนยอด ขึ้นอยู่กับรูปแบบของงานช่าง
หีบพระธรรมจึงต่างจากตู้พระธรรมที่เปิดด้านหน้า แม้ทั้งสองอย่างจะใช้เก็บหนังสือทางพระพุทธศาสนาเช่นกัน หากสนใจว่าหนังสือที่เก็บในหีบทำขึ้นอย่างไร ลองอ่านเรื่อง คัมภีร์ใบลาน: เมื่อคนล้านนาเก็บความรู้ไว้บนใบไม้ ประกอบกันได้
หีบจากวัดบุญยืนมีรูปร่างอย่างไร
ข้อมูลของ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ น่าน กรมศิลปากร ระบุว่าหีบพระธรรมวัดบุญยืนทำจากไม้ ลงรักปิดทอง มีขนาดกว้าง 70 เซนติเมตร ยาว 71 เซนติเมตร และสูง 122.5 เซนติเมตร เป็นหีบทรงลุ้ง ฝาตัด ตั้งอยู่บน ฐานปัทม์ ซึ่งเป็นฐานลดหลั่นคล้ายรูปกลีบบัว
ส่วนฐานประดับลายเครือดอก ส่วนตัวหีบแกะสลักภาพนูนต่ำและใช้การปั้นรักเสริมรายละเอียด มีทั้งรูปคน รูปสัตว์ และลายพันธุ์พฤกษา ภาพแต่ละด้านอยู่ในกรอบห้าเหลี่ยม พร้อมลายตกแต่งตรงมุมกรอบ ส่วนบริเวณฝายังมีแถวลายสัตว์ที่ดูเหมือนกำลังเคลื่อนไหวเล่นกัน
รายละเอียดเหล่านี้ทำให้หีบใบหนึ่งกลายเป็นงานพุทธศิลป์ที่มองได้รอบด้าน ไม่ใช่เพียงกล่องไม้ที่ทำขึ้นเพื่อประโยชน์ใช้สอย และเมื่อมองใกล้ ๆ ภาพสลักบางส่วนยังชวนให้ตั้งคำถามว่าช่างในอดีตกำลังเล่าเรื่องอะไร
ภาพบนหีบเล่าเรื่องสิริจุฑามณีชาดก
ภาพเด่นบนด้านหน้าของหีบถูกอธิบายว่าเป็นเรื่อง สิริจุฑามณีชาดก ซึ่งอยู่ในวรรณกรรมทางพระพุทธศาสนาชุด ปัญญาสชาดก เรื่องเล่านี้กล่าวถึงทานบารมีหรือการเสียสละเพื่อผู้อื่นของพระโพธิสัตว์ในอดีตชาติ
ในเรื่องชาดก พระเจ้าสิริจุฑามณีแห่งกรุงพาราณสีทรงตั้งพระทัยบำเพ็ญทาน พระอินทร์จึงแปลงเป็นพราหมณ์ผู้มีร่างกายเพียงครึ่งซีกมาขอร่างกายอีกครึ่งหนึ่งจากพระองค์ พระเจ้าสิริจุฑามณีทรงยินยอมอุทิศพระวรกาย ต่อมามีมารสองตนมาขอรับส่วนแบ่งที่เหลือ และเกิดเหตุการณ์แบ่งพระวรกายตามเรื่องเล่า
ช่างผู้สร้างหีบถ่ายทอดเหตุการณ์นี้ลงบนไม้เป็นภาพบุคคลนั่งอยู่กลางฉาก มีพราหมณ์ร่างครึ่งซีกอยู่ด้านหนึ่ง มีมารสองตนประกอบเหตุการณ์ และมีเทวดาประนมมืออยู่เบื้องบน ลายดอกไม้ เถาไม้ และลายไข่ปลาถูกใช้ล้อมกรอบ ทำให้สายตาของผู้ชมมุ่งไปยังบุคคลกลางภาพ
เรื่องราวดังกล่าวมีจุดมุ่งหมายสื่อถึง อุดมคติเรื่องการให้ทานอย่างยิ่งใหญ่ ตามคติพระโพธิสัตว์ ไม่ใช่บันทึกเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นจริงในเมืองน่าน แต่การเลือกเรื่องนี้มาประดับหีบพระธรรมช่วยให้เห็นว่าผู้สร้างต้องการสื่อคุณค่าทางศาสนาผ่านงานช่างด้วย
เมื่อมองไปด้านอื่นจะพบภาพบุคคลถือพระขรรค์ทางด้านซ้าย ภาพบุคคลกำลังต่อสู้กันทางด้านหลัง และภาพยักษ์ถือพระขรรค์ทางด้านขวา กรมศิลปากรสันนิษฐานว่าภาพการต่อสู้ด้านหลังอาจเกี่ยวข้องกับเรื่องชาดกเช่นกัน จึงยังไม่ควรระบุว่าเป็นเหตุการณ์ตอนใดอย่างแน่นอนหากไม่มีหลักฐานเพิ่มเติม
ข้อความหกบรรทัดบนฝาหีบบอกอะไรเรา
นอกจากลวดลายแล้ว จุดสำคัญอีกแห่งคือ ข้อความอักษรธรรมล้านนาหกบรรทัดที่ขอบด้านหน้าของฝาหีบ กรมศิลปากรระบุว่าข้อความเขียนด้วยรักสีแดง ส่วนฐานข้อมูลจารึกของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรลงทะเบียนวัตถุชิ้นนี้เป็นจารึก นน. 55 พร้อมระบุปี จุลศักราช 1157 ตรงกับ พ.ศ. 2338
จารึกนี้มีความสำคัญเพราะไม่ได้บอกเพียงปีสร้าง แต่ยังใช้คำบอกวันเดือนปีแบบล้านนา เช่น ปีดับเม้า เดือนเจียง เพ็ง ซึ่งเกี่ยวข้องกับการนับเวลาที่อธิบายในเรื่อง ปักกะตืนล้านนา: จากตำราดูวันสู่ปฏิทินแห่งชีวิต ด้วย แต่ไม่ใช่หลักฐานว่าผู้สร้างหีบใช้ตำราปักกะตืนเล่มใดโดยเฉพาะ
จารึกยังระบุว่าผู้คนกลุ่มใดร่วมกันทำบุญ พระเถระนามว่า ทิพพาลังการ เป็นประธานฝ่ายสงฆ์ร่วมกับศิษย์ ส่วนผู้สนับสนุนภายนอกมีผู้ที่จารึกเรียกว่า “มหาราชหลวง” ขุนนางและผู้มีศรัทธา รวมถึง นางโนชา และ ชาวบ้านน้ำลัด
ในข้อความยังมีคำว่า “หีดธรรมเทศนาลูกนี้” ที่สะท้อนคำเรียกหีบพระธรรมในภาษาถิ่น เนื้อความกล่าวถึงความตั้งใจที่จะสร้างที่เก็บรักษาพระไตรปิฎกและธรรมเทศนา เพื่อมิให้พระธรรมเสื่อมเสียหรือสูญหาย พร้อมคำอธิษฐานให้ผู้ร่วมทำบุญได้รับความสุข โดยมีนิพพานเป็นจุดหมายสูงสุด
ชื่อคนหลายกลุ่มที่ปรากฏบนหีบทำให้จารึกชิ้นนี้มีคุณค่าต่างจากการจดบันทึกประวัติเจ้าเมืองเพียงฝ่ายเดียว เราเห็นทั้งพระสงฆ์ ผู้ปกครอง ขุนนาง และผู้คนในชุมชนเดียวกันเข้ามาอยู่ในประวัติการสร้างสิ่งของทางศาสนาชิ้นหนึ่ง
“มหาราชหลวง” คือใคร
คำว่า มหาราชหลวง ในจารึกเป็นประเด็นที่น่าสนใจ กรมศิลปากรเสนอการตีความว่าอาจเป็นคำยกย่องเจ้าผู้ครองนคร และ น่าจะหมายถึงเจ้าอัตถวรปัญโญ ผู้ครองนครน่านในช่วงเวลานั้น
จึงควรแยกกันว่า คำว่า “มหาราชหลวง” เป็นข้อความที่ปรากฏในจารึก ส่วนการระบุว่าเป็นเจ้าอัตถวรปัญโญนั้นเป็นข้อสันนิษฐานทางประวัติศาสตร์ ไม่ใช่ชื่อที่จารึกไว้ตรง ๆ
พ.ศ. 2338 อยู่ในช่วงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ และอยู่ในช่วงที่เจ้าอัตถวรปัญโญมีบทบาทต่อเมืองน่านและ วัดบุญยืน ตามข้อมูลกรมศิลปากร บทความของหน่วยงานยังกล่าวถึงการสร้างหอไตรที่วัดกลางเวียงหรือวัดบุญยืนในปีเดียวกันด้วย
เมื่อนำข้อมูลนี้มาประกอบกับชื่อพระสงฆ์และชาวบ้านที่จารึกไว้ หีบพระธรรมจึงช่วยเปิดให้เห็นภาพความสัมพันธ์ระหว่างวัดกับเมืองในช่วงต้นสมัยรัตนโกสินทร์ได้ชัดขึ้น โดยไม่จำเป็นต้องเติมเรื่องที่หลักฐานไม่ได้บอก
แล้วหีบใบนี้อยู่ที่ไหนในปัจจุบัน
ตามข้อมูลเผยแพร่ของกรมศิลปากร พระสาราธิคุณ เจ้าอาวาสวัดบุญยืน ให้ยืมหีบพระธรรมไปจัดแสดง และหน่วยงานระบุว่าวัตถุอยู่ใน ห้องประณีตศิลป์ ชั้นบนของ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ น่าน ส่วนฐานข้อมูลจารึกบันทึกว่าหีบถูกพบในการสำรวจโบราณวัตถุที่วัดบุญยืน อำเภอเวียงสา เมื่อ พ.ศ. 2529
ผู้ที่สนใจชมของจริงควรตรวจข้อมูลการจัดแสดงกับพิพิธภัณฑ์ก่อนเดินทาง เพราะสถานะห้องจัดแสดงและการเคลื่อนย้ายโบราณวัตถุอาจเปลี่ยนแปลงได้ ภาพของวัตถุและคำอธิบายโดยหน่วยงานเจ้าของข้อมูลยังเป็นจุดเริ่มต้นที่ดีสำหรับการศึกษาเรื่องลวดลายและตัวอักษรอย่างละเอียด
ต้องแยกให้ชัดด้วยว่า หีบพระธรรมเป็นวัตถุไม้สำหรับเก็บคัมภีร์ ไม่ใช่คัมภีร์ใบลานเอง และข้อมูลที่มีไม่ได้ระบุชื่อหรือจำนวนคัมภีร์ที่เคยเก็บอยู่ในหีบใบนี้ การเห็นหีบจึงไม่ได้หมายความว่าเราได้เห็นใบลานต้นฉบับที่เคยอยู่ข้างในด้วย
หีบหนึ่งใบเล่าเรื่องเมืองเวียงสาได้มากกว่าที่คิด
หากมองหีบพระธรรมวัดบุญยืนเพียงว่าเป็นงานไม้ลงรักปิดทอง เราอาจเห็นความประณีตของช่างล้านนา แต่เมื่ออ่านจารึกและทำความเข้าใจภาพชาดก เราก็จะเห็นผู้คนอีกกลุ่มหนึ่งอยู่เบื้องหลัง ทั้งพระเถระผู้เป็นประธาน ผู้มีศรัทธาจากบ้านน้ำลัด และช่างฝีมือที่ถ่ายทอดเรื่องทานบารมีลงบนไม้
ความพิเศษของหีบใบนี้จึงไม่ได้อยู่ที่มีอายุเก่าแก่เพียงอย่างเดียว หากอยู่ตรงที่มันเก็บทั้ง ความตั้งใจรักษาพระธรรม เรื่องเล่าทางศาสนา ภาษา และความทรงจำของชุมชนเวียงสา ไว้ด้วยกัน
สำหรับคนที่อยากรู้จักอักษรล้านนามากขึ้น จารึกบนหีบยังเป็นตัวอย่างว่าตั๋วเมืองไม่ได้ปรากฏอยู่เฉพาะบนใบลานเท่านั้น แต่ถูกใช้เขียนเรื่องราวบนวัตถุในชีวิตทางศาสนาด้วย และบางครั้งตัวอักษรเพียงหกบรรทัดก็พาเราไปรู้จักคนเมืองน่านเมื่อกว่าสองร้อยปีก่อนได้มากกว่าที่คิด
หากอยากมองเลยจากหีบใบเดียวไปถึงบรรยากาศการสร้างคัมภีร์ของเมืองน่าน ลองอ่าน เมืองน่านกับการจารคัมภีร์ใบลาน: จากการเรียนบาลีสู่งานบุญของชาวเมือง ซึ่งเล่าถึงการอุปถัมภ์พระธรรมในอีกยุคหนึ่ง ส่วนประวัติชุมชนเวียงสาย้อนอ่านได้จาก จากเวียงป้อสู่เวียงสา หรือทำความรู้จัก อำเภอเวียงสา ที่หีบใบนี้มีถิ่นกำเนิด
อ่านข้อมูลวัตถุและรายละเอียดลวดลายเพิ่มเติมได้จาก กรมศิลปากร: จารึกและลวดลายบนหีบพระธรรมวัดบุญยืน หรือดูทะเบียนจารึกจาก ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร
