หากคนล้านนาเมื่อร้อยกว่าปีก่อนกำลังจะสร้างบ้าน แต่งงาน หรือเริ่มทำนา เขาจะรู้ได้อย่างไรว่าวันไหนเหมาะกับการลงมือ?

คนสมัยนี้อาจเปิดปฏิทินในโทรศัพท์เพื่อดูวันที่ แต่ในสังคมล้านนาแต่ก่อน การดูวันเดือนปีไม่ได้หยุดอยู่แค่นั้น ยังมีการพิจารณาฤกษ์ยามตามความเชื่อและประเพณีที่สืบต่อกันมา ความรู้เรื่องวันเหล่านี้เกี่ยวข้องกับสิ่งที่เรียกว่า “ปักกะตืน”

คำนี้ฟังเหมือนชื่อตำราเก่า และน่าสนใจตรงที่ คนที่เข้าใจว่าปักกะตืนหมายถึงตำราก็ไม่ได้เข้าใจผิด เพราะในล้านนาใช้คำนี้ได้ทั้งในความหมายของปฏิทินและตำราที่รวบรวมวิธีดูวันดีวันเสีย

ปักกะตืนคือตำรา หรือปฏิทินกันแน่?

ถ้านึกถึงปฏิทินสมัยใหม่ เราจะเห็นช่องวันที่เรียงกันสำหรับดูว่าวันไหนเป็นวันจันทร์ วันพระ หรือวันหยุด แต่ ปักกะตืนมีเนื้อหากว้างกว่าแค่ตารางวันเดือนปี

งานศึกษาของ สนั่น ธรรมธิ เรื่อง การศึกษาระบบวันตามความเชื่อในปักขทืนล้านนา อธิบายว่า ปักขทืนใช้ดูช่วงเวลาและยังมีความหมายครอบคลุมถึง ตำราพยากรณ์ ที่สัมพันธ์กับชีวิตของผู้คน ทั้งเรื่องการเกิด การทำไร่ไถนา การปลูกเรือน การเลือกคู่ การออกเดินทาง และฤกษ์ยามต่าง ๆ

เอกสารวัฒนธรรมท้องถิ่นของ เทศบาลตำบลแม่แรง จังหวัดลำพูน ก็อธิบายคำว่า ปักขะทิน ไว้ในทำนองเดียวกันว่าอาจหมายถึงหนังสือหรือตำรา และใช้ในความหมายของปฏิทินได้ด้วย

จึงพูดง่าย ๆ ได้ว่า ปักกะตืนเป็นทั้งระบบนับเวลาและคู่มือดูวันตามความเชื่อ บางฉบับมีรายละเอียดที่ช่วยพิจารณาว่าจะทำกิจกรรมใดในวันไหน ไม่ได้มีเพียงตารางวันที่ไว้เปิดดูเหมือนปฏิทินแขวนผนัง

ชื่อ “ปักกะตืน” มาจากไหน?

คำนี้พบรูปเขียนหลายแบบ เช่น ปักกะตืน ปักขทืน ปักขะทึน และปักขะทิน ซึ่งสะท้อนวิธีเขียนและการถ่ายทอดเสียงที่ต่างกัน

สนั่น ธรรมธิ อธิบายรากศัพท์ของ “ปักขทืน” ว่าสัมพันธ์กับคำบาลีสองส่วน คือ ปักข ซึ่งหมายถึงฝ่ายหรือข้าง ในที่นี้เกี่ยวกับข้างขึ้น–ข้างแรม และ ทิน ซึ่งหมายถึงวัน โดยชาวล้านนาเขียนส่วนหลังเป็น ทืน และออกเสียงว่า ตืน

ความหมายตามคำอธิบายนี้จึงผูกอยู่กับ วันตามช่วงข้างขึ้นและข้างแรมของดวงจันทร์ ก่อนจะถูกใช้เรียกตำราที่รวมความรู้เรื่องการนับวันและการเลือกวันไว้ด้วย

น่าสังเกตว่าคำว่า “ปฏิทิน” ที่เราใช้ในภาษาไทยปัจจุบันก็มีคำว่า ทิน ซึ่งหมายถึงวัน แต่มีส่วนหน้าเป็น ปฏิ ไม่ใช่ ปักข จึงไม่ควรสรุปเพียงว่าปักกะตืนคือการออกเสียงคำว่าปฏิทินผิดไปจากภาษาไทยกลาง ทั้งสองคำมีคำอธิบายทางรากศัพท์ต่างกัน

ทำไมต้องมีทั้งวันเม็ง วันไท และข้างขึ้นข้างแรม

สิ่งที่ทำให้ปักกะตืนต่างจากปฏิทินที่เราคุ้นเคยคือ การบอกวันหนึ่งวันอาจอาศัย ระบบนับเวลาหลายระบบประกอบกัน

ข้างขึ้น–ข้างแรม คือการนับวันตามดวงจันทร์ ซึ่งเกี่ยวข้องกับวันพระและประเพณีต่าง ๆ

วันเม็ง ใช้เรียกวันในรอบสัปดาห์เจ็ดวัน เช่น วันอาทิตย์ถึงวันเสาร์ เป็นอีกวิธีหนึ่งที่ชาวล้านนาใช้บอกวัน

ส่วน วันไท หรือที่ออกเสียงว่า วันไต เป็นระบบชื่อวันที่หมุนเวียนในรอบ 60 วัน โดยนำชื่อสองชุดมาจับคู่กัน คือ แม่มื้อ 10 ชื่อ กับ ลูกมื้อ 12 ชื่อ เช่น กาบใจ้ ดับเป้า รวายยี แล้วหมุนเวียนต่อไปตามลำดับ

การนับเดือนของล้านนาก็มีชื่อเฉพาะ เช่น เดือนเกี๋ยง ซึ่งบางสำเนียงเรียกว่า เดือนเจียง สำหรับเดือนแรกของปีตามการนับแบบหนึ่ง และ เดือนยี่ เป็นเดือนถัดไป เลขเดือนจันทรคติล้านนาไม่ตรงกับเลขเดือนของไทยภาคกลางเสมอไป หากเจอชื่อเดือนในจารึกเก่า จึงไม่ควรนำไปเทียบเดือนสากลด้วยการเดาจากชื่ออย่างเดียว

การมีชื่อวันหลายระบบไม่ได้หมายความว่าผู้คนสับสนกับวันที่ แต่เป็นวิธีระบุเวลาในบริบทที่มีทั้งปฏิทิน การประกอบพิธี และความเชื่อเกี่ยวกับวันมงคลอยู่ร่วมกัน

ในตำราใช้ดูเรื่องอะไรบ้าง

ลองคิดถึงครอบครัวที่กำลังจะปลูกเรือนใหม่ หรือชาวนาที่เตรียมเริ่มงานในไร่ ในอดีตบางชุมชนจะปรึกษาผู้รู้หรือดูตำราประกอบการเลือกวัน ตามความเชื่อว่าวันและเวลาอาจส่งผลต่อความเป็นสิริมงคลของกิจการนั้น ๆ

งานศึกษาปักขทืนล้านนาจัดกลุ่มเนื้อหาความเชื่อที่พบได้หลายลักษณะ ทั้ง การพยากรณ์ชีวิต วันสำหรับเกษตรกรรม การสร้างบ้าน กิจกรรมในครอบครัว การเดินทางค้าขาย และวันฤกษ์มงคล ตัวอย่างที่คนทั่วไปเข้าใจได้ง่ายคือการเลือกวันลงเสาเอกบ้าน วันแต่งงาน หรือวันเริ่มทำนา

ตำราแต่ละฉบับอาจมีรายละเอียดและวิธีคำนวณต่างกัน และแม้คนสองคนจะถือปฏิทินชนิดเดียวกัน ก็ไม่จำเป็นว่าจะตีความฤกษ์ยามทุกเรื่องเหมือนกัน

ความรู้เหล่านี้มีคุณค่าในฐานะ มรดกความเชื่อและวิธีจัดระเบียบชีวิตของผู้คนในอดีต ไม่ใช่ข้อพิสูจน์ทางวิทยาศาสตร์ว่าการสร้างบ้านในวันหนึ่งย่อมทำให้บ้านมีความสุขกว่าวันอื่น

ตัวอย่างใกล้ตัว: ข้อความบนหีบพระธรรมวัดบุญยืน

เรื่องปักกะตืนอาจฟังเหมือนไกลตัว แต่ในเวียงสามีหลักฐานที่ทำให้เราเห็นระบบการนับวันเดือนปีของล้านนาได้ชัดเจน นั่นคือ หีบพระธรรมวัดบุญยืน ซึ่งมีจารึกอักษรธรรมล้านนาบนขอบฝา ลงปี พ.ศ. 2338

ในข้อความจารึกมีทั้งการระบุ ปีดับเม้า เดือนเจียง เพ็ง และคำเรียกวันที่เกี่ยวข้องกับ วันเม็งกับวันไท ถ้อยคำเหล่านี้แสดงให้เห็นว่าผู้จารสามารถบอกวันเดือนปีได้ละเอียดกว่าการเขียนตัวเลขปีเพียงอย่างเดียว

ปีดับเม้า เป็นชื่อปีตามระบบการเรียกปีของล้านนา ส่วน เพ็ง หมายถึงวันพระจันทร์เต็มดวงหรือวันขึ้น 15 ค่ำ และคำบอกวันอื่น ๆ ต้องอ่านร่วมกับระบบนับเวลาที่ใช้ในยุคนั้น

แต่สิ่งที่ต้องแยกให้ชัดคือ จารึกบนหีบไม่ใช่ตำราปักกะตืน และยังไม่มีหลักฐานบอกว่าผู้สร้างหีบใช้ปักกะตืนฉบับใดเลือกวันสร้าง เราเพียงเห็นว่าข้อความใช้ชื่อวันเดือนปีในระบบวัฒนธรรมเดียวกับที่ตำราประเภทนี้อธิบายอยู่

นี่เองเป็นเหตุผลหนึ่งที่การรู้จักปักกะตืนช่วยให้การอ่านจารึกเก่าสนุกขึ้น จากที่เคยเห็นคำไม่คุ้นตา เราเริ่มเข้าใจได้ว่าแต่ละคำกำลังบอกอะไรเกี่ยวกับเวลาของผู้คนในอดีต

ทำไมปักกะตืนจึงเป็นมรดกภูมิปัญญาล้านนา

เมื่อปฏิทินแบบส่วนกลางแพร่หลายขึ้น การใช้ระบบนับวันแบบท้องถิ่นในชีวิตประจำวันย่อมเปลี่ยนไป แต่ปักขะทึนยังได้รับความสนใจในบริบทของประเพณี การศึกษา และการสืบทอดความรู้

กรมส่งเสริมวัฒนธรรมจัด “ปักขะทึนล้านนา” เป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติที่ขึ้นบัญชีใน พ.ศ. 2555 ในหมวดวรรณกรรมพื้นบ้านประเภทตำรา จึงยิ่งยืนยันว่าเรื่องนี้มีสถานะเป็น องค์ความรู้ในรูปตำรา ไม่ได้หมายถึงปฏิทินติดผนังเพียงอย่างเดียว

สำหรับคนที่สนใจหนังสือเก่า ปักกะตืนยังเป็นประตูไปสู่โลกของตำราและอักษรล้านนาได้อีกด้วย เหมือนกับเรื่อง คัมภีร์ใบลาน ที่เก็บคำสอน ตำนาน และความรู้หลายชนิดไว้ แต่ต้องไม่เหมารวมว่าตำราปักกะตืนทุกเล่มเป็นคัมภีร์ใบลาน เพราะตำราแต่ละยุคอาจอยู่บนวัสดุหรือในรูปแบบหนังสือที่ต่างกัน

สุดท้ายแล้ว ปักกะตืนทำให้เราเห็นว่า การดูวันของคนล้านนาไม่ได้เป็นเพียงการรู้ว่าวันนี้วันที่เท่าไร แต่ยังเป็นวิธีทำความเข้าใจความสัมพันธ์ระหว่างเวลา ประเพณี และชีวิตประจำวัน

หากเราหยิบจารึกโบราณสักชิ้นขึ้นมาอ่าน ชื่อวันและชื่อปีที่เคยดูแปลกตาก็อาจกลายเป็นเบาะแสที่พาเราย้อนกลับไปทำความรู้จักผู้คนในอดีตได้มากขึ้น

อ่านข้อมูลต้นทางได้จาก วิทยานิพนธ์ของสนั่น ธรรมธิ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ และหนังสือ วรรณกรรมพื้นบ้าน ของกรมส่งเสริมวัฒนธรรม