หนังสือบางเล่มไม่ได้มีหน้ากระดาษหรือสันปกอย่างที่เราคุ้นเคย หากเปิดห่อผ้าที่เก็บคัมภีร์ใบลาน จะพบแผ่นใบไม้เรียวยาววางซ้อนกัน มีรูร้อยเชือก และมีรอยตัวอักษรเป็นเส้นเล็ก ๆ เรียงไปตามแนวใบลาน
หนังสือแบบนี้เคยอยู่ในชีวิตของผู้คนล้านนามาหลายชั่วอายุคน ใช้เก็บทั้งพระธรรม ตำนานเมือง เรื่องเล่า และความรู้ที่ต้องการส่งต่อ เมื่อพระสงฆ์หรือผู้รู้คัดลอกข้อความจากคัมภีร์เก่าเป็นฉบับใหม่ เรื่องราวหนึ่งจึงเดินทางจากคนรุ่นหนึ่งไปถึงคนอีกรุ่นได้โดยไม่ต้องอาศัยแท่นพิมพ์
ยิ่งมองตัวอักษรที่จารอยู่บนใบลาน ก็ยิ่งชวนสงสัยว่า คนสมัยก่อนทำหนังสือจากใบไม้ได้อย่างไร และตัวหนังสือเหล่านั้นเกี่ยวข้องกับ ตั๋วเมือง หรือคำเมืองที่คนเหนือยังพูดกันทุกวันนี้อย่างไร
จากใบไม้หนึ่งใบ กลายเป็นหนังสือหนึ่งผูก
ใบลานที่จะนำมาทำหนังสือต้องผ่านการเตรียมเสียก่อน ไม่ใช่เด็ดจากต้นแล้วเขียนลงไปได้ทันที ผู้ทำคัมภีร์เลือกใบที่เหมาะสม ตัดและจัดผิวให้เรียบ ก่อนใช้ เหล็กจาร ซึ่งมีปลายแหลมค่อย ๆ กรีดเส้นตัวหนังสือลงบนใบลาน การจารต้องอาศัยความชำนาญ เพราะหากลงน้ำหนักมากเกินไป ใบลานบาง ๆ ก็อาจเสียหายได้
เมื่อจารแล้วจึงทำให้รอยเส้นเด่นขึ้นด้วยเขม่าผสมวัสดุที่เหมาะสม สีเข้มจะค้างอยู่ในร่องตัวอักษร แผ่นใบลานแต่ละแผ่นมีพื้นที่จำกัด ผู้จารจึงต้องจัดบรรทัดให้พอดี และสามารถจารได้ทั้งสองด้าน
พอจารครบตามเนื้อเรื่อง จะนำใบลานมาเจาะรูร้อยด้วยเชือกที่เรียกว่า สายสนอง รวมกันเป็น ผูก ถ้าเรื่องยาวอาจมีหลายผูก แล้วเก็บรวมเป็น มัด โดยใช้ไม้ประกับและผ้าห่อคัมภีร์ช่วยดูแลหนังสือทั้งชุด
ความน่าสนใจอยู่ตรงที่หนังสือชนิดนี้ไม่ได้สร้างเสร็จด้วยการเขียนอย่างเดียว ตั้งแต่เตรียมใบ จารหนังสือ ร้อยเชือก ไปจนถึงห่อเก็บ ล้วนเป็นงานที่ต้องอาศัยทั้งฝีมือและความตั้งใจของคนหลายรุ่น
ทำไมคัมภีร์ใบลานจึงผูกพันกับวัด
สมัยที่การเรียนหนังสือยังไม่ได้เกิดขึ้นในโรงเรียนแบบปัจจุบัน วัดเป็นแหล่งเรียนรู้สำคัญของชุมชนล้านนา พระสงฆ์และสามเณรใช้คัมภีร์ศึกษาและถ่ายทอดพระธรรม ส่วนผู้รู้หนังสือและชาวบ้านก็มีส่วนร่วมในการสร้างหรือคัดลอกคัมภีร์ถวายวัด
การถวายคัมภีร์ไม่ได้หมายถึงนำหนังสือสำเร็จรูปมาวางไว้เท่านั้น บางครั้งมีผู้แต่ง ผู้คัดลอก ผู้จัดหาวัสดุ และผู้ร่วมทำบุญ เมื่อคัมภีร์เรื่องหนึ่งถูกคัดลอกเพิ่ม ก็มีโอกาสถูกอ่านในวัดอื่นหรือเมืองอื่นต่อไปอีก
คัมภีร์จำนวนมากถูกเก็บไว้ใน หอธรรม หรือหอไตรของวัด และบางส่วนอยู่ในหีบพระธรรมที่ทำขึ้นเฉพาะ หนังสือหนึ่งชุดจึงมีสิ่งของอยู่รอบตัวมากกว่าที่เห็นบนแผ่นลาน ทั้งไม้ประกับ ผ้าห่อ เชือก และหีบสำหรับเก็บรักษา สิ่งเหล่านี้สะท้อนว่าผู้คนไม่ได้ให้ความสำคัญเพียงกับการเขียน แต่ให้ความสำคัญกับการดูแลหนังสือเพื่อให้คนอื่นได้อ่านต่อด้วย
เรื่องที่เขียนไว้ไม่ได้มีแค่บทสวด
พระธรรมและบทเทศน์เป็นเนื้อหาสำคัญของคัมภีร์ใบลาน แต่ไม่ได้เป็นเรื่องเดียวที่คนสมัยก่อนบันทึกไว้ ในงานศึกษาของ อรุณรัตน์ วิเชียรเขียว พบว่าเอกสารใบลานล้านนายังมี ชาดก นิทานพื้นบ้าน ตำนานเมือง กฎหมายโบราณ โหราศาสตร์ โคลงกลอน และตำรายาสมุนไพร ด้วย
ลองนึกถึงตำนานของเมืองที่เล่ากันมาหลายรุ่น หากมีคนจารเรื่องนั้นลงใบลานแล้วมีผู้คัดลอกต่อ เรื่องเดียวกันก็สามารถไปปรากฏในคัมภีร์อีกวัดหนึ่งได้ แม้ข้อความที่คัดลอกต่างยุคต่างถิ่นอาจไม่ตรงกันทุกคำ
ที่ วัดสูงเม่น จังหวัดแพร่ มีตัวอย่างชัดเจนของการรวบรวมคัมภีร์จากโลกของล้านนาและล้านช้าง คลังคัมภีร์ที่เกี่ยวข้องกับครูบากัญจนอรัญญวาสีมหาเถระมีการจัดหมวดไว้ 1,074 มัด หรือ 9,807 ผูก ตามทะเบียนมรดกความทรงจำของประเทศไทยระดับท้องถิ่น แสดงให้เห็นว่าการคัดลอกและจัดเก็บหนังสือเคยเป็นงานใหญ่ของวัดและชุมชนเพียงใด
นอกจากใบลาน คนล้านนายังมีหนังสือแบบ พับสา ที่ทำจากกระดาษสา ใช้เขียนความรู้และเรื่องราวต่าง ๆ เช่นกัน จึงไม่ควรคิดว่าหนังสือเก่าในวัดหรือเอกสารโบราณที่ใช้อักษรล้านนาทุกฉบับต้องทำจากใบลาน
คัมภีร์เหล่านี้เป็นทั้งหลักฐานเรื่องข้อความที่ผู้คนเคยอ่าน และหลักฐานวิธีคิดของสังคมในแต่ละยุค ตำนานหรือเรื่องอัศจรรย์ที่บันทึกไว้มีความสำคัญต่อความเชื่อและวรรณกรรม แม้ไม่จำเป็นต้องเป็นเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นตรงตามตัวหนังสือทุกตอน
ตัวหนังสือบนใบลาน อ่านว่าอะไร
ตัวหนังสือบนคัมภีร์ล้านนาหลายผูกมีรูปร่างต่างจากตัวอักษรไทยที่เราใช้ในโรงเรียน อักษรที่พบมากเรียกว่า อักษรธรรมล้านนา หรือที่หลายคนรู้จักในชื่อ ตั๋วเมือง และ ตัวเมือง
เรื่องนี้เข้าใจง่ายขึ้นเมื่อแยกความหมายของคำสามคำออกจากกัน: ใบลานเป็นวัสดุทำหนังสือ ตั๋วเมืองเป็นตัวอักษร ส่วนคำเมืองเป็นภาษา ที่ผู้คนใช้สื่อสารกัน ทั้งสามอย่างเคยพบอยู่ด้วยกันในหนังสือบางชุด แต่ไม่ได้หมายถึงสิ่งเดียวกัน
คนที่อู้คำเมืองได้จึงไม่จำเป็นต้องอ่านตั๋วเมืองเป็น และข้อความที่เขียนด้วยอักษรธรรมก็ไม่จำเป็นต้องเป็นคำเมืองทั้งหมด เพราะพบทั้งภาษาบาลีและภาษาของผู้คนกลุ่มอื่นในดินแดนที่ใช้อักษรธรรมร่วมกัน เช่น ไทลื้อและไทเขินด้วย
ลองนึกถึงคนเหนือที่ยังพูดคำเมืองกับคนในบ้านได้ แต่เมื่อเห็นตัวหนังสือบนใบลานกลับอ่านไม่ออก ความห่างระหว่างภาษาพูดกับตัวเขียนเช่นนี้เองทำให้อักษรล้านนาน่าศึกษา โดยเราอาจเริ่มเพียงจากการดูรูปตัวอักษรและทำความเข้าใจว่ามันใช้เขียนภาษาอะไร ก่อนจะไปถึงการฝึกอ่านจริงในโอกาสต่อไป
การถอดอ่านคัมภีร์เก่ายังต้องพิจารณารูปเขียน การสะกด คำศัพท์ และบริบท ไม่ใช่เห็นตัวอักษรคล้ายภาษาไทยแล้วแปลจากการเดา สำหรับเรื่องการนับวันและตำราดูฤกษ์ของคนล้านนา อ่านต่อใน ปักกะตืนล้านนา: จากตำราดูวันสู่ปฏิทินแห่งชีวิต ได้
ร่องรอยคัมภีร์และอักษรล้านนาในเมืองน่าน
จังหวัดน่านมีร่องรอยการใช้และเก็บรักษาหนังสือโบราณให้ตามศึกษาได้จากทั้งข้อความบนวัตถุและบันทึกเกี่ยวกับคัมภีร์
ที่อำเภอเวียงสา มี หีบพระธรรมจาก วัดบุญยืน ซึ่งขอบฝาหีบไม้มีจารึกอักษรธรรมล้านนาลงปี พ.ศ. 2338 จารึกบันทึกการร่วมสร้างหีบโดยพระสงฆ์นามว่า ทิพพาลังการ พร้อมผู้มีจิตศรัทธาและชาวบ้านน้ำลัด เป็นหลักฐานชิ้นเล็ก ๆ ที่ทำให้เห็นว่าการรักษาพระธรรมเคยผูกพันกับคนในชุมชนอย่างไร หีบนี้ถูกพบในการสำรวจของกรมศิลปากรเมื่อ พ.ศ. 2529 และปัจจุบันเก็บรักษาที่ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ น่าน
ตัวอักษรบนหีบทำให้นึกถึงคัมภีร์ที่เคยถูกเก็บรักษา หีบยังมีภาพสลักเรื่องสิริจุฑามณีชาดกและรายชื่อผู้ร่วมสร้างที่น่าอ่านต่อในบทความ หีบพระธรรมวัดบุญยืน: หีบไม้ที่เล่าเรื่องชาดกและผู้คนเวียงสา แต่ จารึกนี้อยู่บนไม้ ไม่ใช่ใบลาน และเราไม่ได้มีข้อมูลยืนยันว่าเดิมหีบนี้เคยเก็บคัมภีร์ชื่อเรื่องใดบ้าง
ที่ บ้านงอบ อำเภอทุ่งช้าง ก็มีเรื่องน่าสนใจอีกแบบหนึ่ง ข้อมูลชุมชนจากสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมกล่าวถึงคัมภีร์ใบลานเรื่อง มิลินทปัญหา ซึ่งพระครูบาอินต๊ะวิไชยเขียนใน พ.ศ. 2366 โดยบันทึกเกี่ยวกับการมาอยู่ที่วัดศรีดอนชัยและชุมชนบ้านงอบ ข้อความเช่นนี้ช่วยเชื่อมประวัติของวัดเข้ากับเรื่องการย้ายถิ่นและวิถีชีวิตของชาวไทลื้อในพื้นที่
สองตัวอย่างนี้ต่างกันชัดเจน ชิ้นหนึ่งเป็นจารึกบนหีบ อีกเรื่องเป็นข้อความในคัมภีร์ แต่ทั้งคู่แสดงให้เห็นว่าอักษรและหนังสือเก่าช่วยเก็บเรื่องของผู้คนในเมืองน่านเอาไว้ได้ แม้เวลาจะผ่านมาหลายร้อยปี
วันนี้ยังมีโอกาสอ่านคัมภีร์เหล่านี้ไหม
แผ่นใบลานที่ผ่านเวลามานานอาจเปราะ ขาด หรือเสียหายจากความชื้นและแมลง ต้นฉบับที่เก็บรักษาในวัดหรือพิพิธภัณฑ์จึงต้องอยู่ในความดูแลของผู้รับผิดชอบ ไม่ใช่หนังสือที่ผู้มาเยือนจะหยิบเปิดอ่านเองได้ทุกเมื่อ
ข่าวดีสำหรับคนที่สนใจตัวหนังสือบนใบลานคือ ปัจจุบันมีการถ่ายภาพและจัดทำฐานข้อมูลคัมภีร์ให้ค้นดูได้โดยไม่ต้องแตะต้นฉบับ เช่น คลังคัมภีร์ล้านนาของ EFEO ซึ่งรวบรวมภาพคัมภีร์จากหอธรรมวัดหลายแห่งในภาคเหนือ โดยมีเรื่องตำนานเป็นกลุ่มเนื้อหาสำคัญ
เมื่อเห็นภาพสำเนา เราอาจเริ่มสังเกตตำแหน่งรูร้อยเชือก รูปทรงตัวหนังสือ หรือชื่อเรื่องที่ผู้ทำบัญชีบันทึกไว้ ส่วนการอ่านข้อความให้ถูกต้องต้องพึ่งความรู้เรื่องอักษรและภาษาของต้นฉบับ บางเรื่องจึงมีผู้เชี่ยวชาญช่วย ปริวรรต คือถ่ายทอดข้อความจากอักษรเดิมมาเป็นอักษรที่ผู้อ่านสมัยใหม่เข้าถึงได้ โดยการปริวรรตไม่ใช่สิ่งเดียวกับการแปลความหมายเป็นอีกภาษา
จากคัมภีร์ใบลาน ไปถึงคำเมืองที่เรายังพูดกัน
เรื่องของคัมภีร์ใบลานอาจเริ่มจากใบไม้แผ่นบาง ๆ แต่พาเราไปรู้จักผู้คนที่เคยอยู่ในวัด ผู้คัดลอกหนังสือ ผู้ถวายคัมภีร์ และชุมชนที่อยากเก็บเรื่องของตนไว้ให้คนข้างหลัง
ส่วนตัวอักษรที่อยู่บนใบลานยังชวนให้คิดต่อว่า คำเมืองที่เราได้ยินกันในบ้าน มีความสัมพันธ์กับ ตั๋วเมืองที่คนรุ่นก่อนใช้เขียน อย่างไร บางคนอาจเริ่มสนใจเพียงเพราะอยากรู้ว่าตัวหนังสือหนึ่งบรรทัดอ่านว่าอะไร ก่อนค่อย ๆ เข้าใจภาษากับเรื่องราวที่อยู่เบื้องหลัง
แม้ยังอ่านอักษรล้านนาไม่ออก เราก็เริ่มเรียนรู้จากคัมภีร์ได้แล้ว เพราะหนังสือเหล่านี้ไม่ได้เก็บแค่คำพูดเก่า ๆ แต่ยังเก็บความตั้งใจของคนที่อยากให้คนรุ่นหลังได้รู้เรื่องของบ้านเมืองและความเชื่อที่เขาส่งต่อมา
เรื่องการสร้างคัมภีร์ยังมีอีกมุมหนึ่งที่น่าติดตาม อ่านต่อใน เมืองน่านกับการจารคัมภีร์ใบลาน: จากการเรียนบาลีสู่งานบุญของชาวเมือง ซึ่งพาไปดูหลักฐานจากพงศาวดารว่า เมื่อชาวเมืองร่วมกันสร้างพระธรรมจำนวนมากแล้วเกิดอะไรขึ้น
