เมื่อพูดถึงคัมภีร์ใบลาน หลายคนอาจนึกถึงพระสงฆ์ที่นั่งจารหนังสืออยู่ในวัด แต่พงศาวดารเมืองน่านบอกเราว่า การสร้างคัมภีร์ครั้งหนึ่งมีผู้คนเกี่ยวข้องมากกว่านั้นมาก
ในสมัย เจ้าอนันตวรฤทธิเดช มีการสร้างพระธรรมครั้งหนึ่งที่พงศาวดารบันทึกไว้ถึง 189 คัมภีร์ รวม 1,251 ผูก เมื่อสร้างเสร็จยังมีงานสมโภชและถวายทานแด่พระสงฆ์ด้วย ตัวเลขเหล่านี้ชวนให้สงสัยว่า เหตุใดผู้คนในเมืองน่านจึงร่วมกันสร้างหนังสือทางพระพุทธศาสนามากมายขนาดนั้น
คำตอบไม่ได้อยู่ที่คัมภีร์เพียงอย่างเดียว แต่อยู่ในประวัติศาสตร์ของเมืองที่มีทั้งเส้นทางค้าเกลือ ความสัมพันธ์กับเมืองใหญ่ และวัดที่เป็นแหล่งศึกษาพระธรรมมายาวนาน
เมื่อเมืองน่านติดต่อกับเมืองอื่น ความรู้ก็เดินทางมาด้วย
น่านในอดีตมีแหล่งเกลือสินเธาว์ที่สำคัญ โดยเฉพาะบริเวณ บ่อมางและบ่อหลวง ในพื้นที่ที่ปัจจุบันเป็นอำเภอบ่อเกลือ เกลือเป็นของจำเป็นทั้งสำหรับปรุงและถนอมอาหาร จึงมีคุณค่าต่อการค้าขายและการปกครองบ้านเมือง
ตำนานพื้นเมืองที่กรมศิลปากรนำมาอธิบายยังเชื่อมเรื่องเกลือเข้ากับการขยายอำนาจของ พระเจ้าติโลกราชแห่งเชียงใหม่ ด้วย แม้เรื่องเล่านี้จะไม่ได้หมายความว่าเกลือเป็นสาเหตุเดียวของความเปลี่ยนแปลงทางการเมือง แต่ก็ทำให้เห็นว่าเมืองน่านมีความสำคัญต่อผู้ปกครองเมืองอื่นเพียงใด
การติดต่อระหว่างเมืองไม่ได้มีแต่เรื่องสินค้าและอำนาจ พระสงฆ์ ผู้รู้ และตำรับตำราก็เดินทางไปพร้อมกับผู้คนเหล่านั้นด้วย วัดจึงเป็นพื้นที่หนึ่งที่ความรู้จากต่างเมืองเข้ามาพบกับความรู้ของคนในท้องถิ่น
จากสุโขทัยถึงเชียงใหม่ เมืองน่านเกี่ยวข้องกับการศึกษาพระธรรมอย่างไร
บทความ “วิถีใบลาน แห่งน่านนคร” ในนิตยสาร อยู่ในบุญ ฉบับกันยายน พ.ศ. 2559 ย้อนเรื่องการศึกษาพระพุทธศาสนาในน่านไว้สองช่วงสำคัญ
ช่วงแรกคือสมัย พญาการเมือง ผู้ครองเมืองน่านที่มีความสัมพันธ์กับสุโขทัยในรัชสมัย พระยาลิไท เอกสารเล่าถึงการติดต่อของพระสงฆ์และการรับความรู้ทางพระพุทธศาสนาแบบลังกาวงศ์ รวมถึงการศึกษาภาษาบาลีที่ใช้ในพระธรรมคำสอน
ต่อมา เมื่อเมืองน่านเข้ามาอยู่ในเครือข่ายอำนาจของล้านนาสมัย พระเจ้าติโลกราช ความสัมพันธ์กับเชียงใหม่ก็มีบทบาทมากขึ้น เอกสารฉบับเดียวกันกล่าวถึงการเรียนพระธรรมและการคัดลอกคัมภีร์ในช่วงนี้
เหตุใดภาษาบาลีจึงสำคัญ? เพราะพระสงฆ์ใช้ภาษานี้ศึกษาคำสอนและคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนา ส่วนตัวหนังสือที่พบในคัมภีร์ล้านนาหลายชุดคือ อักษรธรรมล้านนา หรือ ตั๋วเมือง ทั้งสองอย่างไม่ใช่สิ่งเดียวกัน: บาลีเป็นภาษา ตั๋วเมืองเป็นตัวอักษร และใบลานเป็นวัสดุที่ใช้ทำหนังสือ คัมภีร์ที่เขียนด้วยตั๋วเมืองจึงอาจบันทึกข้อความภาษาบาลีได้
ถ้าอยากรู้ว่าคนสมัยก่อนนำใบไม้มาเขียนหนังสืออย่างไร อ่านต่อได้ในเรื่อง คัมภีร์ใบลาน: เมื่อคนล้านนาเก็บความรู้ไว้บนใบไม้
เรื่องราวสองยุคนี้ช่วยให้เห็นความสัมพันธ์ของน่านกับเมืองรอบข้าง แต่ไม่ได้ยืนยันว่าเมืองน่าน เริ่มจารคัมภีร์เป็นครั้งแรก ในสมัยใด เพราะการระบุจุดเริ่มต้นเช่นนั้นต้องอาศัยหลักฐานเก่าที่ชัดเจนกว่านี้
เรื่องเล่าว่าพระสิริมังคลาจารย์เคยมาเรียนที่น่าน
หนึ่งในเรื่องที่ชวนติดตามคือเรื่องของ พระสิริมังคลาจารย์ พระนักปราชญ์ของล้านนาผู้มีผลงานภาษาบาลีสำคัญ เช่น มังคลัตถทีปนี และ เวสสันตรทีปนี
นิตยสาร อยู่ในบุญ เล่าว่า ท่านเคยเดินทางจากเชียงใหม่มาเรียนภาษาบาลีที่เมืองน่านเป็นเวลาราว สองปี ก่อนกลับไปสร้างผลงานทางพระพุทธศาสนา
หากเรื่องนี้เป็นไปตามที่เอกสารเล่า ก็แสดงให้เห็นภาพเมืองน่านในฐานะแหล่งเรียนรู้ที่ผู้คนจากต่างเมืองให้ความสนใจ อย่างไรก็ตาม รายละเอียดการเดินทางและระยะเวลาสองปีนี้ยังไม่มีหลักฐานอิสระที่ตรวจยืนยันได้ในการค้นคว้าครั้งนี้ จึงควรอ่านในฐานะข้อมูลที่บทความเก่าเล่าไว้ มากกว่าจะถือเป็นข้อเท็จจริงที่ยืนยันแน่นอนแล้ว
สิ่งที่เรื่องนี้ทำให้เห็นอย่างหนึ่งคือ การศึกษาในอดีตผูกพันกับครู พระสงฆ์ และวัดที่มีคัมภีร์อยู่ในมือ ผู้ต้องการเรียนรู้ต้องเข้าถึงทั้งคนสอนและหนังสือที่ใช้ศึกษา
คัมภีร์ 189 เรื่อง กับงานจารหนังสือที่ใช้เวลาหลายปี
เรื่องที่มีตัวเลขให้เห็นชัดเจนอยู่ใน ราชวงษปกรณ์ พงศาวดารเมืองน่าน ซึ่งบันทึกงานสร้างพระธรรมในสมัย เจ้าอนันตวรฤทธิเดช ผู้ครองนครน่านในยุครัตนโกสินทร์
พงศาวดารกล่าวถึงการสร้างพระธรรม ครั้งที่สาม ระหว่าง จุลศักราช 1225–1232 ว่ามีคัมภีร์รวม 189 คัมภีร์ เป็น 1,251 ผูก นี่เป็นบันทึกการสร้างคัมภีร์ในช่วงเวลานั้น ไม่ใช่จำนวนคัมภีร์ที่ยังเก็บรักษาอยู่ในน่านทุกวันนี้
คำว่า ผูก ช่วยให้เข้าใจขนาดของงานมากขึ้น เพราะคัมภีร์เรื่องหนึ่งอาจแบ่งเป็นหลายผูก แต่ละผูกประกอบด้วยแผ่นใบลานที่จารข้อความแล้วร้อยเข้าด้วยกัน ดังนั้น 189 คัมภีร์จึงไม่เท่ากับหนังสือเล่มบาง ๆ จำนวน 189 เล่มอย่างที่เราอาจนึกภาพจากหนังสือสมัยใหม่
กว่าจะทำคัมภีร์ให้ครบ ต้องมีผู้รู้ที่สามารถอ่านและคัดลอกข้อความ รวมถึงผู้จัดหาวัสดุและผู้มีศรัทธาสนับสนุนค่าใช้จ่าย การสร้างหนังสือเพื่อถวายวัดจึงเป็นงานที่ต้องอาศัยเวลาและความร่วมมือ ไม่ใช่เพียงการให้ใครสักคนเขียนหนังสือจบแล้วนำไปวางไว้บนหิ้ง
เมื่อจารคัมภีร์เสร็จ ชาวเมืองก็มาร่วมงานบุญ
พงศาวดารไม่ได้จบเรื่องไว้เพียงจำนวนคัมภีร์ แต่ยังบันทึกงานสมโภชและการถวายทานที่ตามมาด้วย
สำหรับการสร้างพระธรรมครั้งที่สามนั้น มีการบันทึก กัณฑ์เทศน์ 316 กัณฑ์ และ พระสงฆ์รับทาน 383 รูป โดยมีผู้คนหลายฝ่ายร่วมงาน ทั้งผู้ปกครอง ขุนนาง และผู้มีจิตศรัทธาในเมือง
เหตุใดจึงมีงานบุญใหญ่หลังจากสร้างหนังสือ? เพราะคัมภีร์เหล่านี้ไม่ใช่ของสะสมส่วนบุคคล แต่เป็นหนังสือสำหรับเรียนและเทศน์พระธรรมในวัด การถวายคัมภีร์จึงมีความหมายทั้งในทางศาสนาและการสืบทอดความรู้ คนที่ไม่ได้จารหนังสือเองก็มีส่วนร่วมได้ผ่านการอุปถัมภ์และการทำบุญ
เมื่อมองเช่นนี้ เราจะเห็นคนอยู่เบื้องหลังตัวเลขในพงศาวดารมากขึ้น มีทั้งผู้คัดลอก ผู้สนับสนุน และพระสงฆ์ผู้รับคัมภีร์ไปใช้ศึกษา งานสร้างพระธรรมจึงเป็นเรื่องของชุมชน ไม่ใช่งานของผู้จารหรือเจ้านายเพียงฝ่ายเดียว
หีบพระธรรมวัดบุญยืน ร่องรอยความศรัทธาอีกยุคหนึ่ง
เรื่องของการสร้างพระธรรมยังมีหลักฐานอีกชิ้นที่คนเวียงสาเชื่อมโยงได้ใกล้ตัว นั่นคือ หีบพระธรรมวัดบุญยืน หีบไม้ที่มีจารึกอักษรธรรมล้านนาลงปี พ.ศ. 2338
ข้อความบนหีบกล่าวถึงพระสงฆ์ ผู้มีอำนาจในเมือง และชาวบ้านน้ำลัดที่ร่วมกันสร้างหีบไว้เก็บรักษาพระธรรม แม้หีบใบนี้จะสร้าง ก่อน สมัยเจ้าอนันตวรฤทธิเดช และเป็นคนละวัตถุกับคัมภีร์ที่พงศาวดารนับไว้ แต่ก็สะท้อนความตั้งใจคล้ายกัน คือการทำให้หนังสือทางพระพุทธศาสนามีที่อยู่และได้รับการดูแล
หีบพระธรรมเป็น หีบไม้ ไม่ใช่คัมภีร์ใบลาน และไม่มีข้อมูลยืนยันว่าภายในหีบเคยเก็บคัมภีร์เรื่องใดบ้าง เรื่องของหีบจึงมีคุณค่าในฐานะหลักฐานการร่วมทำบุญและการรักษาพระธรรม มากกว่าจะเป็นหลักฐานของคัมภีร์ชุดเดียวกับที่สร้างในอีกยุคหนึ่ง
คัมภีร์ใบลานอาจเป็นหนังสือที่คนรุ่นก่อนตั้งใจจารไว้ แต่สิ่งที่ทำให้เรื่องราวยังเดินทางมาถึงเราได้ คือผู้คนที่ช่วยกันสร้าง อ่าน คัดลอก และเก็บรักษามันไว้
เมืองน่านจึงไม่ได้มีเพียงวัดและโบราณสถานให้ชม หากยังมีเรื่องของ ชุมชนที่ร่วมกันรักษาความรู้ผ่านหนังสือ ซึ่งบันทึกอยู่ทั้งในพงศาวดารและบนวัตถุเก่าแก่ที่ยังศึกษาได้ในวันนี้
ข้อมูลประกอบเรื่องอ่านได้จาก “วิถีใบลาน แห่งน่านนคร” ในนิตยสารอยู่ในบุญ กันยายน 2559 และ ราชวงษปกรณ์ พงศาวดารเมืองน่าน ภาคที่ 3
