ซอล่องน่าน: เสียงขับซอ คู่ถ้อง และเรื่องเล่าริมแม่น้ำน่าน

ลองฟังเสียงซอในงานบุญเมืองน่านสักช่วงหนึ่ง ช่างซอคนแรกทอดคำเป็นเรื่องเล่า อีกคนรับถ้อยคำแล้วพลิกความหมายกลับไป เสียงสะล้อกับปินเดินทำนองอยู่ข้างหลัง บางวรรคเอ่ยชื่อเจ้าภาพ บางวรรคพูดถึงพ่อแม่หรือคนไกลบ้าน จนคนฟังรู้สึกว่าเพลงนี้กำลังเล่าเรื่องของคนในงานเอง

เสน่ห์ของ ซอล่องน่าน อยู่ตรงนั้นเอง—มีทำนองที่สืบทอดกันมา แต่คำร้องเปิดพื้นที่ให้ช่างซอใช้ไหวพริบและเสียงของตัวเองทุกครั้งที่ขึ้นเวที

ทำนองล่องน่าน กับถ้อยคำที่ไม่จำเป็นต้องเหมือนกัน

ซอล่องน่าน คือรูปแบบการขับซอที่สัมพันธ์กับทำนองเฉพาะของเมืองน่าน มีชื่อเรียกใกล้กันว่า ดาดน่าน หรือ ทำนองล่องน่าน งานวิจัยของฉัตรวลี ทองคำ ซึ่งศึกษาดนตรีพื้นบ้านจังหวัดน่านใน พ.ศ. 2557 บันทึกทำนองที่พบสามกลุ่ม คือ ละม้าย ดาดน่านหรือล่องน่าน และลับแล ชื่อดังกล่าวเป็นชื่อทำนอง ไม่ใช่เพลงที่มีคำร้องมาตรฐานตายตัวสามเพลง

งานบันทึกวัฒนธรรมล้านนายังกล่าวถึงการนำทำนองซอไปใช้กับเครื่องดนตรีและรูปแบบการร้องต่างถิ่น ทำให้เพลงที่มีชื่อเชื่อมกับน่านไม่ได้ถูกจำกัดอยู่ในหมู่บ้านเดียว ความเป็นล่องน่านจึงอยู่ทั้งในแนวทำนอง ภาษา และวิธีที่ช่างซอนำไปใช้กับงานของผู้คน

คู่ถ้อง: ศิลปะการคิดคำกันบนเวที

การขับซอในหลายคณะใช้ช่างซอหญิงและชายผลัดร้องกัน เรียกว่า คู่ถ้อง หรือการซอโต้ตอบ ผู้ร้องต้องรู้ทำนอง จับใจความที่คู่ซอกล่าวไว้ และแต่งถ้อยคำต่อให้ทัน ไม่ต่างจากการร่วมแต่งเรื่องสด ๆ ต่อหน้าผู้ชม ปฏิภาณ ความจำ ภาษา และความเข้าใจพิธีจึงสำคัญไม่แพ้เสียงไพเราะ

ภาพการแสดงที่กรมส่งเสริมวัฒนธรรมบันทึกจาก คณะซออรุณศิลป์ ในงานบวชที่จังหวัดน่านช่วยให้เห็นขั้นตอนนี้ชัดเจน ก่อนแสดงมีพิธีไหว้ครู เมื่อได้รับข้อมูลประวัติผู้บวชและชื่อญาติ เจ้าภาพ คณะก็หยิบรายละเอียดมาร้อยเป็นบทซอ ในระหว่างพิธีสำคัญการแสดงเว้นช่วง แล้วจึงกลับมาดำเนินเพลงตามลำดับของงาน

งานหนึ่งอาจเริ่มด้วยคำอวยพร แล้วไหลไปสู่เรื่องครอบครัวหรือคำเกี้ยวพาราสีที่ช่างซอรับส่งกัน ยิ่งคนร้องรู้จักวิถีของเจ้าภาพมากเท่าไร คำร้องก็ยิ่งผูกกับบรรยากาศวันนั้นได้มากเท่านั้น นี่คือเหตุผลที่การจดจำเพียงชื่อทำนองยังไม่เท่ากับการได้ฟังช่างซอขับสด

เพลงดาดน่าน เพลงล่องน่าน และเพลงบรรเลงชื่อเดียวกัน

ช่างซอใช้ชื่อ ดาดน่าน/ล่องน่าน เมื่อกล่าวถึงทำนองขับร้อง ขณะเดียวกันคลังเพลงล้านนาของมหาวิทยาลัยเชียงใหม่มีรายการ เพลงบรรเลงล่องน่าน ซึ่งระบุว่าไม่ปรากฏชื่อผู้แต่งและใช้ประกอบการขับซอในน่านและพื้นที่ใกล้เคียง เปิดรายละเอียดรายการเพลง

การเรียกชื่อเดียวกันไม่ทำให้ทำนองขับซอทุกครั้งมีคำร้องเดียวกัน หรือทำให้ไฟล์เสียงในคลังเป็นตัวแทนของทุกคณะเพลงในปัจจุบัน หากต้องการฟัง ควรเปิดจากคลังของผู้ดูแลสิทธิ์โดยตรง ไม่คัดลอกไฟล์เสียงหรือโน้ตมาลงเว็บไซต์อื่น

แพเจ็ดลำ: เรื่องเล่าที่เดินทางมากับเสียงซอ

มีเรื่องเล่าสืบทอดว่า ในสมัยพญาการเมืองเมื่อผู้คนย้ายจากเมืองวรนครแถบปัวลงไปยังภูเพียงแช่แห้ง ขบวนแพที่ล่องแม่น้ำน่านมีช่างซอชายหญิงขับร้องพรรณนาการจากบ้านเก่า บางสำนวนระบุว่าแพมี เจ็ดลำ และเรียกช่างซอว่า ปู่คำมา กับ ย่าคำบี้ ขณะที่แหล่งหนึ่งใช้ชื่อย่าคำมี

ไม่ว่าจะเล่าชื่อคนบนแพแตกต่างกันอย่างไร เรื่องนี้ก็พาเสียงซอกลับไปอยู่กลางสายน้ำน่านได้อย่างชัดเจน นี่เป็นตำนานที่ครูเพลงถ่ายทอด มากกว่าบันทึกวันที่แต่งทำนองครั้งแรก คุณค่าของเรื่องจึงอยู่ที่ความทรงจำของผู้คน ไม่จำเป็นต้องมีปีเกิดเพลงที่แน่นอน

ฟังซอผ่านผู้คนและภูมิประเทศ

เส้นทางของเรื่องเล่าแพเจ็ดลำพาผู้อ่านย้อนจาก เมืองปัว ลงสู่ลำน้ำน่านและ ภูเพียง แต่เสียงซอไม่ได้อยู่ในพื้นที่ตามตำนานเท่านั้น เพลงยังกลับมามีชีวิตเมื่อช่างซอไปร่วมงานของเจ้าภาพในหมู่บ้านคนละแห่ง และต้องเลือกคำให้เหมาะกับผู้ฟังแต่ละครั้ง

หากได้ยินชื่อ ดาดน่าน อย่าเพิ่งนึกถึงเพลงที่ต้องร้องคำเหมือนบันทึกเสียงหนึ่งชิ้นเสมอไป ช่างซออาจใช้ทำนองเดียวกันกล่าวคำอวยพร เล่าความคิดถึงหรือทักทายคนในงาน ขณะที่สะล้อกับปินค่อย ๆ ประคองทางเสียงให้ผู้ร้องหาคำต่อได้ ความต่างระหว่างการจำ ทางเพลง กับการแต่ง ถ้อยคำ คือหัวใจที่ทำให้ประเพณีนี้สืบทอดได้แม้เรื่องที่ร้องจะเปลี่ยนไปตามเวลา

ผู้ฟังที่สนใจฝีมือช่างซอสามารถเปรียบเทียบการร้องกับทำนองบรรเลงจากคลังเพลงล้านนาของมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ แล้วกลับมาดูว่าคนร้องใช้เสียงพูด จังหวะหายใจ และการรับถ้อยคำกันอย่างไร ความสนุกของซอจึงไม่ได้มีเพียงทำนอง แต่ยังมีความสัมพันธ์ระหว่างคู่ถ้อง นักดนตรี และคนที่กำลังนั่งฟังอยู่ตรงหน้า

จากครูเพลงสู่คนฟังรุ่นใหม่

พ่อครูไชยลังกา เครือเสน และพ่อครูคำผาย นุปิง เป็นชื่อสำคัญของสายดนตรีขับซอเมืองน่าน การถ่ายทอดผ่านครูและคณะเพลงช่วยให้คนรุ่นหลังเรียนรู้ทั้งทำนอง วิธีคิดคำ และมารยาทของเวที ขณะเดียวกันงานวิจัยจากหลายช่วงเวลาก็สะท้อนวิธีบันทึกเพลงด้วยโน้ตไทยหรือโน้ตตัวเลขควบคู่การฝึกฟัง

การจะรักษาซอล่องน่านให้เป็นมากกว่าชื่อเพลงต้องมีคนที่ได้ยินวิธีเล่นจริง ได้ฝึกตอบคำ และเข้าใจหน้าที่ของซอในงานชุมชน อ่านภาพรวมของเครื่องดนตรีและเพลงอื่น ๆ ได้จาก เสียงเมืองน่าน: ดนตรีพื้นบ้านและดนตรีพื้นเมือง