ฟ้อนล่องน่าน: จากฟ้อนบนเรือแข่งสู่ศิลปะการแสดงเมืองน่าน

กลางลำน้ำน่าน เรือแข่งลำหนึ่งมีพื้นที่ให้ยืนไม่มากนัก ผู้ฟ้อนจึงเคลื่อนไหวเท้าได้เพียงเล็กน้อย แต่ยังต้องปล่อยมือ แขน และลำตัวให้รับกับจังหวะกลอง พอการฟ้อนย้ายขึ้นมาบนบก ท่ารำก็มีพื้นที่เติบโตตามไปด้วย

เรื่องราวของ ฟ้อนล่องน่าน จึงไม่ได้อยู่ที่ท่าฟ้อนสวย ๆ เพียงชุดเดียว หากอยู่ที่การเดินทางจากเรือแข่งสู่คุ้มหลวง จากลานงานบุญสู่เวที และจากรุ่นครูสู่นักเรียนที่ฝึกฟ้อนในยุคหลัง

ฟ้อนล่องน่านเป็นการฟ้อนแบบใด

ฟ้อนล่องน่านเป็นรูปแบบการแสดงที่มีรากเรื่องเล่าและการสืบทอดสัมพันธ์กับเมืองน่าน โดยเฉพาะการฟ้อนตามจังหวะ วงกลองล่องน่าน และคติของการฟ้อนในโอกาสเกี่ยวกับเรือแข่ง การฟ้อนส่วนนี้ต่างจาก ซอล่องน่าน ที่เน้นขับร้องโต้ตอบ และต่างจาก ฟ้อนแง้น ของคณะซอ ซึ่งเป็นลีลาฟ้อนอีกลักษณะหนึ่ง

งานวิจัยของ ประภาศรี ศรีประดิษฐ์ ในวารสาร Mekong-Salween Civilization Studies ศึกษาทั้งเอกสาร การสัมภาษณ์ ภาพถ่าย ภาพเคลื่อนไหว การฝึกกับครู และสังเกตการแสดงจริง จึงให้คำอธิบายทางนาฏศิลป์ที่ละเอียดกว่าการบอกว่าฟ้อนล่องน่านเป็นเพียงการรำบนเรือ

จากท่าฟ้อนบนเรือ สู่แบบแผนที่คนเมืองน่านรู้จัก

งานศึกษาดังกล่าวแบ่งพัฒนาการฟ้อนล่องน่านออกเป็น สี่ระยะ ได้แก่ (1) การฟ้อนบนเรือแข่งของชาวบ้านและกลุ่มชนชั้นนำ (2) การฟ้อนน่านในคุ้มหลวง (3) การฟ้อนที่เผยแพร่ออกนอกคุ้มหลวง และ (4) การจัดระเบียบรูปแบบฟ้อนโดยหน่วยงานวัฒนธรรมจังหวัดน่าน

จากเรือที่โยกตามลำน้ำมาสู่พื้นที่กว้างของคุ้มและลานการแสดง ผู้ฟ้อนมีอิสระในการยกเท้า วางมือ และจัดกระบวนท่ามากขึ้น ต่อมาครูและหน่วยงานวัฒนธรรมก็มีบทบาทในการถ่ายทอดรูปแบบที่นักเรียนและผู้แสดงรุ่นใหม่ฝึกตามได้ การแบ่งเป็นสี่ระยะจึงช่วยให้เห็นผู้คนและพื้นที่ที่ร่วมกันสร้างหน้าตาของฟ้อนล่องน่าน

เรื่องการฟ้อนบนแพในยุค พญาการเมือง ที่ย้ายผู้คนจากปัวสู่ภูเพียงแช่แห้งปรากฏในคำอธิบายเชิงประวัติที่ถ่ายทอดต่อมา แต่ไม่ควรใช้เป็นหลักฐานว่ามีภาพหรือบันทึกการฟ้อนที่ตรวจสอบได้จาก พ.ศ. 1902 โดยตรง หลักฐานเกี่ยวกับรูปแบบการฟ้อนช่วงหลังมีลักษณะและน้ำหนักต่างจากเรื่องเล่าย้อนยุคนี้

ทำไมท่าฟ้อนบนเรือจึงต่างจากท่าฟ้อนบนบก

บนเรือมีพื้นที่ให้เคลื่อนไหวน้อย ผู้ฟ้อนจึงต้องจำกัดการก้าวเท้า งานวิจัยระบุว่าเมื่อขึ้นมาฟ้อนบนบกจะมีลีลายกส้นและย่ำเท้าเด่นขึ้น และได้รับอิทธิพลจากท่ารำนาฏศิลป์ภาคกลางในยุคต่อมา ชื่อ ฟ้อนลายงาม จึงสัมพันธ์กับรากของลีลาที่นำมาปรับใช้ ไม่ได้เป็นหลักฐานว่าทุกคณะต้องใช้กระบวนท่าเหมือนกันทั้งหมด

เมื่อเท้ามีที่ให้ขยับมากขึ้น ลีลาการยกส้นและย่ำเท้าก็เด่นขึ้นตามคำอธิบายของผู้วิจัย ส่วนแขนและมือได้รับอิทธิพลจากนาฏศิลป์ไทยในช่วงที่การแสดงถูกจัดเป็นแบบแผน ภาพฟ้อนล่องน่านที่เห็นบนเวทีในยุคหลังจึงมีทั้งร่องรอยของเรือแข่งและการปรับใหม่ของครูฟ้อน

วงกลองล่องน่านกับเพลงมอญเรือแข่ง

งานวิจัยบันทึกว่าเครื่องดนตรีที่ใช้เมื่อฟ้อนบนลำเรือประกอบด้วย กลองสองหน้า ฆ้อง แน และปาน ส่วนรูปแบบฟ้อนบนบกพบ กลองแอว ฆ้อง แน และฉาบ และมีการใช้เพลง มอญเรือแข่ง เป็นเพลงบรรเลงประกอบ

รายชื่อเครื่องดนตรีนี้อธิบายแบบแผนที่งานวิจัยศึกษา ไม่ใช่ข้อกำหนดตายตัวของวงกลองทุกคณะในน่าน และไม่ใช่เครื่องดนตรีแบบเดียวกับวงสะล้อ–ซอ–ปินซึ่งมีเครื่องสีและดีดนำทำนอง

จากแม่น้ำสู่ลานแสดง: ความหมายของพื้นที่

ลองเทียบผู้ฟ้อนที่ต้องรักษาสมดุลบนเรือกับผู้ฟ้อนที่ยืนอยู่บนเวทีพื้นราบ พื้นที่การเคลื่อนไหวไม่เท่ากันเลย เมื่อฟ้อนบนเรือ การวางเท้าและการเปลี่ยนตำแหน่งต้องคำนึงถึงพื้นที่จำกัด แต่เมื่อลงบนบก ครูฟ้อนสามารถออกแบบจังหวะยกส้น การก้าว และการเคลื่อนไหวแขนให้ผู้ชมเห็นจากระยะไกลมากขึ้น งานวิจัยจึงให้ความสำคัญกับสถานที่แสดงพอ ๆ กับท่วงท่าที่สืบทอด

ด้านเสียงเพลงก็มีเรื่องเปลี่ยนตามสถานที่เช่นกัน วงกลองที่เหมาะจะอยู่บนเรือไม่จำเป็นต้องเหมือนชุดเครื่องดนตรีบนลานกว้าง เครื่องเป่าและเครื่องตีช่วยให้ผู้ฟ้อนนับจังหวะพร้อมกันได้ แม้ไม่มีเสียงร้องนำแบบคณะซอ ผู้ชมที่ฟังเสียงกลองพร้อมมองเท้าของผู้ฟ้อนจะเห็นความเชื่อมโยงระหว่างจังหวะกับกระบวนท่าได้ชัดขึ้น

ความสัมพันธ์กับแม่น้ำและเรือแข่งยังทำให้ฟ้อนล่องน่านน่าสนใจสำหรับการศึกษาวัฒนธรรมใน เมืองน่าน และ เวียงสา แต่ไม่ควรนำชื่อพื้นที่เหล่านี้ไปสรุปว่าทุกหมู่บ้านมีคณะฟ้อนหรือจัดการแสดงอยู่ในปีปัจจุบัน เรื่องที่แน่นอนจากเอกสารคือรูปแบบการฟ้อนเคยปรับตัวตามผู้สอน เครื่องดนตรี และพื้นที่ที่มีโอกาสให้คนแสดงจริง

ผ้าซิ่น การแต่งกาย และงานที่นำออกแสดง

องค์ประกอบเครื่องแต่งกายในงานวิจัยกล่าวถึงการนุ่งซิ่นม่าน เสื้อแขนกระบอก ผ้าสไบ ผมมวย และดอกเอื้องผึ้ง การแต่งกายนี้ทำให้เห็นว่าฟ้อนล่องน่านเชื่อมงานหัตถกรรมและการจัดระเบียบการแสดงเข้าด้วยกัน ไม่ควรสรุปว่าเสื้อผ้าทุกชิ้นเป็นแบบเดียวกันทุกยุค

ฟ้อนล่องน่านเป็นตัวอย่างของมรดกที่เปลี่ยนตามพื้นที่แสดงและคนสืบทอด หากสนใจด้านเสียงเพลงและช่างซอ อ่านต่อที่ ดนตรีพื้นเมืองจังหวัดน่าน ส่วนเรื่องการฟ้อนควรพิจารณาคู่กับ ประวัติชุมชนและสายน้ำของเวียงสา ซึ่งมีประเพณีเรือยาวเป็นบริบทสำคัญ