กลิ่นหอมซ่าเฉพาะตัวของผลเครื่องเทศเม็ดเล็ก ๆ ที่คนเหนือเรียกว่า “มะแขว่น” หรือที่ชาวอำเภอนาหมื่นออกเสียงเรียกในชื่องานท้องถิ่นว่า “มะแข่น” เป็นหัวใจของอาหารพื้นเมืองหลายจาน ตั้งแต่น้ำพริก ลาบ ไปจนถึงแกงพื้นบ้าน ในพื้นที่ทางตอนใต้ของจังหวัดน่านอย่าง อำเภอนาหมื่น เครื่องเทศชนิดนี้ไม่ได้อยู่แค่ในครัวเรือน แต่ได้กลายเป็นจุดศูนย์รวมของงานเทศกาลระดับตำบลและอำเภอที่มีชื่อว่า “งานมะแข่นเมืองลีของดีอำเภอนาหมื่น”
บทความนี้เรียบเรียงข้อมูลจากรายงานของสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย จังหวัดน่าน (สวท.น่าน กรมประชาสัมพันธ์) และสำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดน่าน เพื่อบันทึกประวัติการจัดงานในปี พ.ศ. 2566 และ พ.ศ. 2567 อธิบายความหมายของชื่อมะแข่น–มะแขว่น และเชื่อมโยงเรื่องราวของเทศกาลเข้ากับหน้าข้อมูลพืช มะแขว่น ของจังหวัดน่าน
มะแข่นกับมะแขว่น: ชื่อเรียกต่างสำเนียงของเครื่องเทศชนิดเดียวกัน
ผู้ที่เริ่มต้นค้นหาข้อมูลอาหารและพืชพื้นถิ่นของน่านอาจพบคำเขียนสองแบบปรากฏควบคู่กัน คือ มะแขว่น และ มะแข่น ในระบบฐานข้อมูลพืชเกษตรของเว็บไซต์ เราใช้ชื่อมาตรฐานว่า มะแขว่น เพื่อให้สอดคล้องกับรายงานแหล่งปลูกและการแปรรูปของสำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดน่าน แต่เมื่อกล่าวถึงกิจกรรมของชุมชนในตำบลเมืองลี อำเภอนาหมื่น เอกสารข่าวของ สวท.น่าน จะใช้ชื่อตามการเรียกขานของคนในพื้นที่ว่า “งานมะแข่นเมืองลีของดีอำเภอนาหมื่น”
การเข้าใจว่าทั้งสองคำหมายถึงพืชเครื่องเทศชนิดเดียวกันช่วยป้องกันความสับสนไม่ให้นับแยกเป็นพืชคนละชนิด ในวิถีอาหารล้านนา ผลมะแขว่นที่แก่จัดและตากแห้งแล้วจะถูกนำมาคั่วไฟอ่อน ๆ ให้ส่งกลิ่นหอม ก่อนนำไปโขลกผสมในพริกลาบ น้ำพริกข่า น้ำพริกมะแขว่น หรือหมักเนื้อสัตว์ กลิ่นหอมสดชื่นและรสปร่าซ่าปลายลิ้นของมะแขว่นจึงเป็นรสชาติจำเพาะที่บอกตัวตนของครัวเมืองน่านได้อย่างชัดเจน
ทำไมตำบลเมืองลี อำเภอนาหมื่น จึงเป็นเวทีของงานมะแข่น
เมื่อพูดถึง อำเภอนาหมื่น ภาพจำของนักเดินทางจำนวนมากมักอยู่ที่เรือนแพและชุมชนประมงริมอ่างเก็บน้ำเหนือเขื่อนสิริกิติ์อย่างบ้านปากนาย ซึ่งปรากฏอยู่ในเรื่อง ของดีเมืองน่านจากคำขวัญเก่า แต่หากขยับจากผืนน้ำขึ้นไปสู่พื้นที่ลาดเชิงเขาและหุบเขาด้านในของอำเภอ นาหมื่นยังมีชุมชนเก่าแก่อย่าง ตำบลเมืองลี รวมถึงตำบลบ่อแก้ว ตำบลนาทะนุง และตำบลปิงหลวง ที่มีวิถีเกษตรกรรมพื้นที่สูงและป่าชุมชนอุดมสมบูรณ์
ต้นมะแขว่นเติบโตได้ดีในพื้นที่สูงและชายป่าที่มีความชุ่มชื้น ชาวบ้านในพื้นที่เมืองลีและตำบลข้างเคียงจึงเก็บเกี่ยวช่อผลมะแขว่นในช่วงปลายฝนต้นหนาว (ราวเดือนตุลาคมถึงพฤศจิกายน) เพื่อนำมาตากแห้งเก็บรักษาไว้ใช้และจำหน่ายเป็นรายได้เสริมของครัวเรือน การจัดงานเทศกาลในช่วงกลางเดือนพฤศจิกายนจึงสอดคล้องกับจังหวะฤดูกาลที่ผลผลิตมะแข่นเพิ่งเก็บเกี่ยวเสร็จใหม่ ๆ และพร้อมนำออกมาอวดโฉมทั้งในรูปช่อผลสด ช่อผลแห้ง และอาหารปรุงสำเร็จ
บันทึกการจัดงานปี พ.ศ. 2566 และ พ.ศ. 2567 จากรายงานของ สวท.น่าน
หลักฐานปฐมภูมิจากสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย จังหวัดน่าน (สวท.น่าน) บันทึกการจัดงานมะแข่นเมืองลีของดีอำเภอนาหมื่นติดต่อกันอย่างน้อยสองปีในสถานที่และช่วงเวลาที่ชัดเจน ดังนี้
การจัดงานประจำปี พ.ศ. 2566 (วันที่ 15–16 พฤศจิกายน 2566)
ตามรายงานของ สวท.น่าน เมื่อวันที่ 17 พฤศจิกายน พ.ศ. 2566 องค์การบริหารส่วนตำบลเมืองลี ร่วมกับองค์การบริหารส่วนจังหวัดน่าน และหน่วยงานภาคีในพื้นที่ จัด งานมะแข่นเมืองลีของดีอำเภอนาหมื่น ประจำปี 2566 ขึ้นระหว่างวันที่ 15–16 พฤศจิกายน พ.ศ. 2566 ในพื้นที่ตำบลเมืองลี อำเภอนาหมื่น
รายงานปี 2566 ระบุว่างานนี้จัดขึ้นเพื่อส่งเสริมการท่องเที่ยวเชิงเกษตรและวัฒนธรรมของอำเภอนาหมื่น พร้อมทั้งเปิดพื้นที่ให้กลุ่มเกษตรกรและกลุ่มแม่บ้านจากทั้ง 4 ตำบลของอำเภอนาหมื่น ได้แก่ ตำบลเมืองลี ตำบลบ่อแก้ว ตำบลนาทะนุง และตำบลปิงหลวง นำผลผลิตทางการเกษตรและผลิตภัณฑ์ชุมชนมาจัดแสดงและจำหน่ายร่วมกัน
การจัดงานประจำปี พ.ศ. 2567 (วันที่ 15–16 พฤศจิกายน 2567)
ในปีถัดมา สวท.น่าน รายงานเมื่อวันที่ 17 พฤศจิกายน พ.ศ. 2567 ว่า งานมะแข่นเมืองลีของดีอำเภอนาหมื่น ประจำปี 2567 จัดขึ้นระหว่างวันที่ 15–16 พฤศจิกายน พ.ศ. 2567 โดยมีพิธีเปิดอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 16 พฤศจิกายน พ.ศ. 2567 ณ ที่ทำการองค์การบริหารส่วนตำบลเมืองลี อำเภอนาหมื่น จังหวัดน่าน
การจัดงานในปี 2567 เกิดจากความร่วมมือขององค์การบริหารส่วนตำบลเมืองลี องค์การบริหารส่วนจังหวัดน่าน โครงการพัฒนาพื้นที่สูงแบบโครงการหลวง และภาคีเครือข่ายในอำเภอนาหมื่น เพื่อประชาสัมพันธ์ผลผลิตมะแข่นเมืองลีให้เป็นที่รู้จักกว้างขวางขึ้น และกระตุ้นเศรษฐกิจฐานรากของชุมชนในช่วงต้นฤดูหนาว
สำหรับปี พ.ศ. 2568 แม้จะปรากฏชื่อกิจกรรมส่งเสริมการท่องเที่ยวมะแข่นเมืองลีในหน้าปฏิทินรวบรวมอีเวนต์ของเว็บไซต์เอกชนบางแห่ง แต่จากการตรวจสอบคลังข่าวของหน่วยงานราชการจังหวัดน่านและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นโดยตรง ยังไม่พบรายงานข่าวเปิดงานหรือประกาศทางการที่ยืนยันวันเวลาและรายละเอียดของปี 2568 ในระดับเดียวกับรายงานของ สวท.น่าน ปี 2566 และ 2567 บทความนี้จึงยึดถือเฉพาะฉบับปี 2566 และ 2567 ที่มีหลักฐานราชการรองรับครบถ้วนเป็นข้อมูลหลัก
กิจกรรมสำคัญในงาน: ประกวดช่อมะแข่น ขบวนแห่ และสำรับอาหารพื้นบ้าน
แม้จะเป็นงานระดับตำบลและอำเภอ แต่รายละเอียดกิจกรรมที่บันทึกไว้ในรายงานของ สวท.น่าน สะท้อนให้เห็นความผูกพันระหว่างคนในชุมชนกับพืชเครื่องเทศท้องถิ่นอย่างชัดเจน
- การประกวดช่อมะแข่นคุณภาพ: เกษตรกรนำช่อผลมะแข่นที่สมบูรณ์ เม็ดเต่ง กลิ่นหอมจัด และเก็บเกี่ยวอย่างถูกวิธีมาเข้าประกวด กิจกรรมนี้ให้ความสำคัญกับทักษะการดูแลต้นและการเก็บเกี่ยวช่อผลโดยไม่ทำลายกิ่งพันธุ์จนเสียหาย
- การแข่งขันทำอาหารปรุงรสด้วยมะแข่น: ไฮไลต์ที่สร้างสีสันและกลิ่นหอมไปทั่วบริเวณงานคือการประกวดปรุงอาหารพื้นเมืองที่ชูกลิ่นรสมะแข่นเป็นเอกลักษณ์ ผู้ร่วมงานจะได้เห็นการใช้มะแข่นในสำรับอาหารเหนือของชาวนาหมื่น ทั้งเมนูลาบ แกง และน้ำพริกที่แต่ละหมู่บ้านนำสูตรเด็ดของตนมาประชันกัน
- ขบวนแห่วัฒนธรรมและการแสดงพื้นบ้าน: ชุมชนในตำบลเมืองลีและตำบลใกล้เคียงร่วมกันจัดขบวนแห่ที่สะท้อนวิถีชีวิตเกษตรกรรมบนพื้นที่สูง การแต่งกายพื้นเมือง และการแสดงของเยาวชนและกลุ่มแม่บ้าน
- ตลาดของดีอำเภอนาหมื่นและผลิตภัณฑ์แปรรูป: นอกจากมะแข่นสดและมะแข่นแห้งแล้ว ภายในงานยังมีร้านค้าจำหน่ายพืชผลทางการเกษตรตามฤดูกาล ผ้าทอ งานจักสาน และผลิตภัณฑ์แปรรูปจากกลุ่มวิสาหกิจชุมชนในตำบลเมืองลี บ่อแก้ว นาทะนุง และปิงหลวง
เชื่อมงานเทศกาลเมืองลีเข้ากับภาพรวมแหล่งปลูกมะแขว่นของจังหวัดน่าน
การอ่านเรื่องงานมะแข่นเมืองลีควบคู่กับหน้าข้อมูลพืช มะแขว่น ช่วยให้เข้าใจโครงสร้างการผลิตและการแปรรูปมะแขว่นของจังหวัดน่านในภาพที่กว้างขึ้น ตามรายงานของสำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดน่านเมื่อวันที่ 29 กันยายน พ.ศ. 2566 แหล่งปลูกและเครือข่ายการแปรรูปมะแขว่นที่สำคัญไม่ได้จำกัดอยู่เพียงจุดเดียว แต่กระจายอยู่ในหลายอำเภอที่มีภูมิประเทศเหมาะสม ได้แก่
- อำเภอนาหมื่น: มีแหล่งปลูกสำคัญในพื้นที่ตำบลเมืองลีและตำบลข้างเคียง ซึ่งต่อยอดสู่การจัดงานมะแข่นเมืองลีของดีอำเภอนาหมื่นเพื่อสร้างการรับรู้และเชื่อมผู้ผลิตกับผู้บริโภคโดยตรง
- อำเภอสองแคว: ปรากฏในรายงานข่าวประชาสัมพันธ์จังหวัดน่านปี 2566 ว่าเป็นหนึ่งในพื้นที่ปลูกมะแขว่นสำคัญของจังหวัด
- อำเภอปัว: มีกรณีศึกษาการรับซื้อผลผลิตมะแขว่นจากโครงการพัฒนาบ้านกอก–บ้านจูน เพื่อนำมาแปรรูปเพิ่มมูลค่าเป็นผลิตภัณฑ์หลากหลาย เช่น มะแขว่นคั่วบดบรรจุขวด น้ำพริกมะแขว่น ซอสมะแขว่น และเครื่องพริกลาบสำเร็จรูป
อย่างไรก็ดี ตัวเลขพื้นที่ปลูกและปริมาณผลผลิตที่ปรากฏในข่าวประชาสัมพันธ์ปี 2566 เป็นข้อมูลเฉพาะโครงการหรือคำบรรยายในข่าวย้อนหลังที่ไม่ได้ระบุปีสำรวจต้นทางเดียวกันทั้งหมด จึงไม่ควรนำตัวเลขจากต่างพื้นที่มาบวกรวมกันเป็นสถิติระดับจังหวัด และไม่ควรใช้การจัดงานเทศกาลที่เมืองลีไปสรุปว่าทุกครัวเรือนในอำเภอนาหมื่นปลูกมะแขว่นเป็นอาชีพหลัก
ข้อแนะนำสำหรับผู้สนใจเดินทางไปเยือนเมืองลีและอำเภอนาหมื่น
หากต้องการเดินทางไปสัมผัสบรรยากาศของ อำเภอนาหมื่น ผู้อ่านสามารถวางแผนเชื่อมโยงเส้นทางได้หลายมิติ เริ่มตั้งแต่การเรียนรู้ประวัติศาสตร์และงานช่างที่วัดนาหวาย ชมชุมชนบ้านน้ำอูนและพระธาตุเมืองลีศรีน้ำอูนในตำบลเมืองลี แวะศึกษางานเกษตรพื้นที่สูงในตำบลปิงหลวง ไปจนถึงการชมทิวทัศน์อ่างเก็บน้ำเหนือเขื่อนสิริกิติ์ที่บ้านปากนาย หรือหากเดินทางเข้าตัวเมืองในช่วงฤดูหนาวก็สามารถเปรียบเทียบบรรยากาศกับงานระดับจังหวัดอย่าง มหกรรมส้มสีทองและของดีเมืองน่าน และ งานประจำปีและของดีเมืองน่าน ได้เช่นกัน
เนื่องจาก งานมะแข่นเมืองลีของดีอำเภอนาหมื่น เป็นงานเทศกาลระยะสั้นที่จัดขึ้นประมาณ 2 วันในช่วงกลางเดือนพฤศจิกายน และกำหนดการในแต่ละปีขึ้นอยู่กับการประกาศขององค์การบริหารส่วนตำบลเมืองลีและอำเภอนาหมื่น ผู้ที่ตั้งใจเดินทางไปร่วมงานในปีถัดไปควรตรวจสอบประกาศกำหนดการล่าสุดจากองค์การบริหารส่วนตำบลเมืองลี ที่ว่าการอำเภอนาหมื่น หรือสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย จังหวัดน่าน ก่อนออกเดินทางทุกครั้ง