เมื่อสายหมอกเริ่มลอยต่ำลงมาแตะยอดไม้ในช่วงปลายฝนต้นหนาว หมู่บ้านเล็ก ๆ ในหุบเขาของ อำเภอบ่อเกลือ อย่าง บ้านสะปัน (หมู่ที่ 1 ตำบลดงพญา) จะกลายเป็นจุดหมายปลายทางที่นักเดินทางแวะมาพักผ่อนฟังเสียงสายน้ำและชมทุ่งนา ท่ามกลางการเติบโตของการท่องเที่ยวในหุบเขาแห่งนี้ ชุมชนบ้านสะปันและหน่วยงานภาคีในจังหวัดน่านได้ร่วมกันจัดตั้ง “ถนนคนเดินบ้านสะปัน” ขึ้น เพื่อเป็นพื้นที่กลางให้ชาวบ้านนำอาหารพื้นถิ่น ผลผลิตทางการเกษตร และงานฝีมือมาจำหน่ายแก่นักท่องเที่ยวโดยตรงในช่วงเย็น
บทความนี้เรียบเรียงข้อมูลจากประกาศทางการของสำนักงานการท่องเที่ยวและกีฬาจังหวัดน่าน ร่วมกับฐานข้อมูลชุมชนของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรและการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย เพื่อเล่าถึงที่มาและรูปแบบของถนนคนเดินบ้านสะปัน เวลาเปิดบริการตามฤดูกาลท่องเที่ยว และวิธีเดินเที่ยวตลาดชุมชนอย่างเข้าใจบริบทของหมู่บ้านและผืนป่าต้นน้ำรอบข้าง
แยกบทบาทของ “ถนนคนเดินบ้านสะปัน” ออกจากตัวหมู่บ้านและผืนป่าต้นน้ำ
เพื่อให้ผู้อ่านเห็นภาพพื้นที่อย่างชัดเจนโดยไม่สับสน ควรทำความเข้าใจก่อนว่าชื่อ “สะปัน” ปรากฏอยู่ในเรื่องราวของอำเภอบ่อเกลือหลายระดับ
ระดับแรกคือ ชุมชนบ้านสะปัน หมู่ที่ 1 ตำบลดงพญา อำเภอบ่อเกลือ ซึ่งเป็นหมู่บ้านเกษตรกรรมในหุบเขาที่มีทั้งพื้นที่ปลูก ข้าว ลำน้ำว้า และลำน้ำสะปันไหลผ่าน มีวัดสะปันและเรื่องเล่าความเชื่อเรื่องเจ้าพ่อพญาติ๋นเป็นศูนย์รวมจิตใจของคนในหมู่บ้าน
ระดับที่สองคือผืนป่าต้นน้ำและแหล่งธรรมชาติที่โอบล้อมหมู่บ้านอยู่ ได้แก่ น้ำตกสะปัน และแนวเทือกเขาของ อุทยานแห่งชาติขุนน่าน ซึ่งเป็นต้นทางของสายน้ำว้าก่อนจะไหลลงไปสู่แม่จริมและเวียงสา
ส่วนระดับที่สามคือ ถนนคนเดินบ้านสะปัน ซึ่งไม่ใช่หมู่บ้านทั้งหมดและไม่ใช่เขตอุทยานแห่งชาติ แต่เป็น กิจกรรมตลาดชุมชนยามเย็น ที่จัดขึ้นในพื้นที่หมู่บ้านสะปันในช่วงฤดูกาลท่องเที่ยว เพื่อจัดการพื้นที่ค้าขายให้เป็นระเบียบและช่วยให้รายได้จากการท่องเที่ยวหมุนเวียนกลับสู่ครัวเรือนของคนในท้องถิ่น
บันทึกการเปิดถนนคนเดินบ้านสะปัน (ตุลาคม พ.ศ. 2569) และความร่วมมือของชุมชน
ตามรายงานข่าวของสำนักงานการท่องเที่ยวและกีฬาจังหวัดน่านเมื่อวันที่ 5 ตุลาคม พ.ศ. 2569 สำนักงานการท่องเที่ยวและกีฬาจังหวัดน่าน พร้อมด้วยนายกองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น กำนัน เจ้าหน้าที่ตำรวจทางหลวง ผู้แทนหน่วยงานสาธารณสุข ผู้แทนการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย (ททท.) ผู้นำชุมชน และผู้ประกอบการในพื้นที่ ได้ร่วมกันจัดพิธีเปิด “ถนนคนเดินบ้านสะปัน” ขึ้นอย่างเป็นทางการ ณ บ้านสะปัน ตำบลดงพญา อำเภอบ่อเกลือ จังหวัดน่าน
รายงานของสำนักงานการท่องเที่ยวและกีฬาจังหวัดน่านระบุว่า การผลักดันให้เกิดถนนคนเดินบ้านสะปันมีเป้าหมายสำคัญ 3 ประการ คือ
- สร้างพื้นที่จำหน่ายสินค้าและบริการของคนในท้องถิ่น: เปิดโอกาสให้ชาวบ้านในชุมชนบ้านสะปันและตำบลดงพญาได้นำอาหารพื้นถิ่น ขนมท้องถิ่น ผลิตภัณฑ์ชุมชน งานหัตถกรรม และผลผลิตทางการเกษตรมาวางจำหน่ายโดยไม่ต้องพึ่งพาแต่ร้านค้าขนาดใหญ่
- ส่งเสริมการมีส่วนร่วมของชุมชนในการจัดการท่องเที่ยว: การที่มีทั้งผู้นำชุมชน องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น หน่วยงานสาธารณสุข และตำรวจทางหลวงเข้ามาร่วมวางกรอบการจัดงาน ช่วยให้ตลาดชุมชนมีการดูแลเรื่องความสะอาด สุขอนามัยอาหาร และความเป็นระเบียบเรียบร้อยของการจราจรในหมู่บ้าน
- เติมสีสันและทางเลือกยามเย็นให้นักท่องเที่ยว: นักท่องเที่ยวที่เข้าพักในหมู่บ้านสะปันหรือแวะมาชมน้ำตกสะปันในช่วงบ่าย สามารถเดินเล่นเลือกซื้ออาหารและสัมผัสวิถีชีวิตของชุมชนได้ในช่วงเวลาเย็นก่อนค่ำ
ของกิน สินค้าชุมชน และบรรยากาศยามเย็นริมขุนเขา
เสน่ห์ของถนนคนเดินบ้านสะปันแตกต่างจากถนนคนเดินในเขตตัวเมืองอย่าง กาดข่วงเมืองน่าน หรือตลาดเย็นในอำเภอพื้นราบอย่าง กาดแลงเวียงสา และ ข่วงเมืองสา เพราะฉากหลังของแผงค้าที่นี่คือแนวภูเขาสูงของอำเภอบ่อเกลือและอากาศที่เย็นสบายลงอย่างรวดเร็วหลังพระอาทิตย์คล้อยต่ำ
ตามประกาศของสำนักงานการท่องเที่ยวและกีฬาจังหวัดน่าน ถนนคนเดินแห่งนี้เปิดพื้นที่ให้ชุมชนนำ อาหารพื้นถิ่น ผลิตภัณฑ์ชุมชน งานหัตถกรรม และของดีในท้องถิ่น มานำเสนอแก่นักเดินทาง แต่ประกาศไม่ได้แจกแจงรายชื่อเมนู ร้านค้า ราคา หรือชนิดผลผลิตที่วางขายแต่ละวัน ผู้สนใจจึงควรเดินสำรวจสินค้าจากแผงที่เปิดจริงในวันเดินทาง และเลือกสนับสนุนผู้ประกอบการในชุมชนตามความสนใจ
วันและเวลาทำการตามประกาศฤดูกาลท่องเที่ยว: สิ่งที่ควรตรวจสอบก่อนเดินทาง
ข้อมูลสำคัญที่นักเดินทางควรทราบคือ ถนนคนเดินบ้านสะปันเป็นตลาดที่มีลักษณะตามฤดูกาลท่องเที่ยว (Seasonal Market) ไม่ใช่ตลาดสดถาวรที่รับประกันว่าจะเปิดครบทุกร้านตลอดทั้ง 12 เดือนของปี
จากประกาศของสำนักงานการท่องเที่ยวและกีฬาจังหวัดน่านเมื่อวันที่ 5 ตุลาคม พ.ศ. 2569 ได้แจ้งกำหนดการเปิดให้บริการสำหรับฤดูกาลท่องเที่ยวปลายปี 2569 ต่อเนื่องถึงต้นปี 2570 ไว้ดังนี้
- ช่วงเวลาเปิดตามประกาศ (5 ตุลาคม พ.ศ. 2569): เปิดให้บริการทุกวัน ตั้งแต่วันที่ 5 ตุลาคม พ.ศ. 2569 ต่อเนื่องไปจนถึง สิ้นเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2570
- เวลาทำการในแต่ละวัน: เวลา 15.00 – 20.00 น. (ตั้งแต่ช่วงบ่ายแก่ ๆ ไปจนถึงหัวค่ำ เนื่องจากพื้นที่ในหุบเขาจะมืดและอากาศเย็นลงเร็วกว่าในตัวเมือง)
อย่างไรก็ตาม ข้อมูลเวลาเปิด 15.00–20.00 น. และช่วงเดือนตุลาคมถึงกุมภาพันธ์นี้ เป็นกำหนดการที่หน่วยงานประกาศสำหรับฤดูกาลท่องเที่ยวรอบดังกล่าวเท่านั้น ในทางปฏิบัติ จำนวนร้านค้าและวันเปิดทำการอาจเปลี่ยนแปลงได้ตามสภาพอากาศ ฝนตกหนัก หรือช่วงนอกฤดูกาลท่องเที่ยว (ฤดูร้อนและฤดูฝน) ผู้ที่วางแผนเดินทางไปเยือนบ้านสะปันจึงควรสอบถามสถานะการเปิดตลาดจากที่พักในพื้นที่ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นตำบลดงพญา หรือสำนักงานการท่องเที่ยวและกีฬาจังหวัดน่านอีกครั้งก่อนเดินทาง
เชื่อมเส้นทางเดินกาดยามเย็นกับแหล่งเรียนรู้ในอำเภอบ่อเกลือ
ผู้ที่เดินทางมาพักผ่อนในเขต อำเภอบ่อเกลือ สามารถจัดจังหวะการเดินทางให้เชื่อมโยงกันได้ตลอดทั้งวัน โดยในช่วงเช้าถึงบ่ายสามารถไปศึกษาประวัติการต้มเกลือสินเธาว์ภูเขาที่ บ่อเกลือน่าน บ้านบ่อหลวง แวะชมความอุดมสมบูรณ์ของผืนป่าต้นน้ำและน้ำตกสะปันในเขต อุทยานแห่งชาติขุนน่าน หรือชมทิวทัศน์หมู่บ้านและทุ่งนาในพื้นที่ที่เปิดให้เข้าชม จากนั้นจึงกลับมาเดินเลือกซื้ออาหารพื้นถิ่นและผลิตภัณฑ์ชุมชนที่ถนนคนเดินบ้านสะปันในช่วงเวลา 15.00–20.00 น. ตามประกาศฤดูกาลท่องเที่ยวปี 2569–2570
ข้อแนะนำในการเดินเที่ยวถนนคนเดินบ้านสะปันอย่างเคารพชุมชน
บ้านสะปันเป็นหมู่บ้านในหุบเขาที่มีถนนสายเล็ก ๆ ลัดเลาะไปตามลำน้ำและบ้านเรือนของชาวบ้าน การแวะเดินถนนคนเดินให้ราบรื่นและไม่สร้างภาระให้แก่ชุมชนสามารถทำได้ง่าย ๆ ดังนี้
- จอดรถในจุดที่ชุมชนกำหนด: ถนนภายในหมู่บ้านสะปันและทางแยกขึ้นน้ำตกสะปันมีขนาดค่อนข้างแคบและมีความลาดชัน ห้ามจอดรถขวางทางสัญจรหน้าบ้านเรือนชาวบ้านหรือขวางทางโค้ง ควรใช้ลานจอดรถที่ชุมชนหรือเจ้าหน้าที่จัดเตรียมไว้แล้วเดินเท้าเข้าสู่บริเวณตลาด
- เผื่อเวลาเดินทางบนเส้นทางภูเขา: หากไม่ได้พักค้างคืนในบ้านสะปันแต่พักอยู่ที่บ้านบ่อหลวงหรือตัวอำเภอปัว ควรคำนวณเวลาเดินทางกลับก่อนค่ำมืด เพราะเส้นทางระหว่างบ่อเกลือและปัวผ่านแนวเขาสูงของ อุทยานแห่งชาติดอยภูคา ซึ่งมีทางโค้งลาดชันและอาจมีหมอกลงจัดในช่วงค่ำ
- ช่วยกันลดขยะและรักษาความสงบยามค่ำคืน: เนื่องจากบ้านสะปันตั้งอยู่ติดกับลำน้ำสะปัน ลำน้ำว้า และป่าต้นน้ำของ อุทยานแห่งชาติขุนน่าน ผู้มาเยือนควรทิ้งภาชนะอาหารและขยะลงในจุดที่ตลาดจัดไว้เท่านั้น และเคารพเวลาพักผ่อนของชาวบ้านหลังตลาดเลิกในเวลาประมาณ 20.00 น.
หากมีเวลาในตอนกลางวันก่อนตลาดเริ่มเปิดในเวลา 15.00 น. ผู้อ่านสามารถวางแผนเดินชมธรรมชาติที่น้ำตกสะปัน หรือขับรถไปเรียนรู้ภูมิปัญญาการต้มเกลือสินเธาว์ภูเขาที่ บ่อเกลือน่าน บ้านบ่อหลวง และศึกษาภาพรวมของพื้นที่ทั้งหมดได้ที่หน้าข้อมูล อำเภอบ่อเกลือ