ในสำรับข้าวนึ่งของคนเหนือ ตำเตา เป็นกับข้าวพื้นบ้านที่ไม่ต้องมีอะไรซับซ้อน มีเตาหรือเทาน้ำเป็นตัวหลัก ตำพริกกับหอมให้ได้กลิ่น แล้วคลุกกับเครื่องปรุงที่บ้านนั้นชอบ กินกับข้าวนึ่งร้อน ๆ ก็เป็นอีกมื้อที่คุ้นเคยกันได้

เตาเป็นสาหร่ายน้ำจืดสีเขียว ลักษณะเป็นเส้นนุ่ม ๆ ต่างจากผักใบที่เก็บจากสวน คนที่อยู่ใกล้ลำห้วยหรือลำน้ำและรู้จักวัตถุดิบนี้จึงนำมาเป็นอาหารได้ตามฤดูกาล ส่วนคนที่ไม่ได้อยู่ใกล้น้ำก็อาจได้เตาจากคนรู้จักหรือตลาดในพื้นที่ ตำเตาจึงเป็นเรื่องของอาหารในบ้าน ไม่ใช่ของแปลกที่ต้องมีพิธีรีตองก่อนกิน

เตาในลำห้วยและสายน้ำเมืองเหนือ

เมื่อพูดถึงเตา คนเมืองเหนือจำนวนไม่น้อยนึกถึงเส้นสีเขียวที่ขึ้นอยู่ในแหล่งน้ำจืดที่มีสภาพเหมาะสม ไม่ได้มีเฉพาะแม่น้ำน่านหรืออำเภอใดอำเภอหนึ่ง ลำห้วยและลำน้ำตามพื้นที่ต่าง ๆ ของภาคเหนือก็เป็นส่วนหนึ่งของวิถีหาวัตถุดิบจากน้ำ เช่น แถบ ลำน้ำว้า ที่คนในพื้นที่คุ้นกับอาหารจากลำน้ำและลำห้วย

เตาไม่ได้ขึ้นอยู่ทุกจุดของสายน้ำตลอดปี บางช่วงมีให้เห็นมาก บางช่วงไม่เหมาะกับการเก็บ เรื่องนี้สัมพันธ์กับสภาพน้ำ แสง และฤดูกาล คนที่คุ้นกับลำน้ำของตัวเองจึงมักรู้ว่าควรสังเกตอะไร มากกว่าการเชื่อว่าแค่เห็นเส้นสีเขียวในน้ำก็เป็นเตาที่กินได้ทั้งหมด

ความผูกพันระหว่างครัวกับลำห้วยเป็นเรื่องธรรมดาของชุมชนที่อยู่กับน้ำ ของกินไม่ได้มีแต่ผักในแปลงหรือปลาที่จับได้ แต่ยังมีวัตถุดิบเล็ก ๆ อย่างเตา ซึ่งเมื่อเตรียมเหมาะสมก็กลายเป็นกับข้าวอีกถ้วยหนึ่งบนสำรับ

จากเตาสดมาถึงครกในครัว

เตาที่นำมาทำอาหารต้องผ่านการคัดสิ่งแปลกปลอมและทำความสะอาดให้เหมาะสมเสียก่อน เนื้อเตาเป็นเส้นอ่อนและมีความลื่นอยู่ในตัว จึงไม่ต้องสับเป็นชิ้นแข็ง ๆ เหมือนผักบางชนิด ความนุ่มของมันนี่เองที่ทำให้ตำเตากินแล้วต่างจากตำผักทั่วไป

เมื่อเตรียมเตาไว้แล้ว ครกก็มีหน้าที่รวมกลิ่นของพริก หอมแดง และเครื่องปรุง พริกที่ตำจะให้ความเผ็ด หอมแดงเพิ่มกลิ่น บางบ้านใส่มะเขือหรือใบชะพลู บางบ้านชอบต้นหอม ผักชี หรือเครื่องปรุงอื่นที่มีอยู่ในครัว จากนั้นจึงคลุกกับเตาให้รสเข้ากัน ไม่จำเป็นต้องตำจนเส้นเตาขาดละเอียดหมด

ถ้วยที่ได้อาจแห้งหน่อยหรือมีน้ำคลุกขลิก ขึ้นอยู่กับวิธีทำและปริมาณน้ำที่ติดมากับเตา ชื่อ ตำเตา หรือ ยำเตา จึงชวนให้นึกถึงขั้นตอนโขลกและคลุกเครื่องปรุง มากกว่าการมีสูตรชั่งตวงมาตรฐานเพียงแบบเดียว

กลิ่นพริกหอมกับรสของเตา

รสของตำเตาไม่ได้อยู่ที่ความเผ็ดอย่างเดียว เส้นเตาที่นุ่มลื่นรับรสเครื่องตำได้ดี ขณะที่หอมแดงและผักหอมทำให้ถ้วยยำมีกลิ่นสดชื่น บางสูตรใช้มะเขือช่วยเพิ่มเนื้อสัมผัส บางบ้านปรุงให้เค็มเผ็ดนำ หรือปรับรสตามของที่หาได้ในวันนั้น

ถ้ามีปูนาหรือปลาที่เตรียมและปรุงสุกแล้ว บางตำรับก็ใช้ร่วมกับเครื่องตำเพื่อเพิ่มรส แต่ไม่ได้หมายความว่าตำเตาต้องใส่เนื้อสัตว์ทุกถ้วย ความหลากหลายของเครื่องปรุงเป็นส่วนหนึ่งของการทำอาหารในครัวบ้าน ซึ่งคนตำจะรู้ว่าคนในบ้านชอบรสแบบไหน

ตอนกินกับข้าวนึ่งร้อน ๆ จะเห็นความต่างของเนื้อสัมผัสชัดขึ้น ข้าวเหนียวนุ่มอยู่คำหนึ่ง มีตำเตาเผ็ดหอมตามมาอีกคำหนึ่ง ถ้ามีกับข้าวอย่างอื่นอยู่บนวงเดียวกัน ตำเตาก็เป็นถ้วยที่ช่วยให้มื้อธรรมดามีรสหลากหลายขึ้นโดยไม่ต้องทำจานใหญ่

ตำเตาในมื้อธรรมดาของคนเหนือ

อาหารพื้นบ้านหลายอย่างไม่ได้ต้องรอเทศกาล งานเลี้ยง หรือการจัดขันโตก ตำเตาก็เช่นกัน เมื่อมีวัตถุดิบเหมาะสมและคนในบ้านอยากกิน ก็ทำเป็นกับข้าวในมื้อประจำวันได้ จะกินคู่กับข้าวนึ่งและผักหรือมีกับข้าวอีกสองสามอย่างก็แล้วแต่บ้าน

สิ่งที่น่าจดจำจึงไม่ใช่ว่ามีใครค้นพบเมนูนี้เป็นคนแรก แต่เป็นความคุ้นเคยกับวัตถุดิบ การเลือกเครื่องตำให้เข้ากัน และการแบ่งกันกิน การที่ครัวหนึ่งใส่มะเขือ อีกครัวใส่ใบชะพลู หรือเรียกยำเตาแทนตำเตา ไม่ได้ทำให้จานใดหลุดจากความเป็นอาหารเหนือ

คนทำอาหารในแต่ละพื้นที่ย่อมมีรสมือของตัวเอง และลำห้วยแต่ละแห่งก็มีช่วงเวลาที่ให้วัตถุดิบต่างกัน ตำเตาจึงเป็นอาหารที่เล่าเรื่องทั้งน้ำและครัวไปพร้อมกัน โดยไม่จำเป็นต้องยกพื้นที่ใดพื้นที่หนึ่งขึ้นมาเป็นเจ้าของชื่อเมนู

รู้จักแหล่งน้ำก่อนเลือกเตามากิน

แม้จะเป็นอาหารที่คนเหนือคุ้นเคย การเลือกเตามาทำกินก็ต้องระวังเหมือนวัตถุดิบจากแหล่งน้ำชนิดอื่น น้ำที่ดูใสไม่ได้แปลว่าปลอดจากสิ่งปนเปื้อนเสมอไป และเส้นสีเขียวในน้ำก็ไม่ได้เป็นเตาที่กินได้ทุกชนิด ควรใช้วัตถุดิบที่ระบุชนิดและแหล่งมาได้ มีความมั่นใจเรื่องคุณภาพน้ำและการเตรียมอาหาร

การล้างช่วยขจัดเศษดินและสิ่งแปลกปลอมบางส่วน แต่ไม่อาจรับประกันว่าจะกำจัดสารเคมีหรือจุลินทรีย์ได้ทั้งหมด หากไม่ทราบสภาพน้ำหรือไม่มั่นใจว่าสิ่งที่เก็บมาเป็นเตาสำหรับบริโภคจริง ควรงดนำมาทำอาหาร เรื่องความสะอาดเป็นส่วนหนึ่งของความรู้ในการเลือกของกิน ไม่ได้ทำให้ตำเตากลายเป็นอาหารประหลาดหรือกินยากแต่อย่างใด

เตา ผำ และไก อยู่ในครัวเหนือคนละแบบ

วัตถุดิบจากน้ำที่คนเหนือใช้ทำอาหารมีมากกว่าหนึ่งอย่าง เตา เป็นสาหร่ายสีเขียวลักษณะเป็นเส้นที่นำมาทำตำหรือยำได้ ส่วน ผำหรือไข่น้ำ เป็นพืชน้ำเม็ดเล็กละเอียดที่นำไปทำ คั่วผำ ได้ดี และยังมี ไก ซึ่งนำไปปรุงหรือแปรรูปเป็นอาหารอีกแบบหนึ่ง

ทั้งสามอย่างมีวิธีเตรียม เนื้อสัมผัส และรสของอาหารสำเร็จต่างกัน แต่สิ่งที่เชื่อมโยงกันคือความรู้ในการเลือกวัตถุดิบจากสภาพแวดล้อมใกล้ตัวแล้วนำเข้าครัว ตำเตาจึงอยู่เคียงกับอาหารพื้นบ้านอื่นอย่าง น้ำพริกอ่อง และ แกงแค ได้อย่างเป็นธรรมชาติ

เมื่อมีข้าวนึ่งกับถ้วยตำเตาวางอยู่ตรงหน้า ก็ไม่ต้องนิยามให้ซับซ้อน นี่คืออาหารพื้นบ้านเมืองเหนือที่ผู้คนทำกินกันตามวัตถุดิบและรสมือของแต่ละบ้าน อ่านต่อเรื่องสำรับอื่น ๆ ได้ที่ อาหารเหนือและอาหารล้านนา