แม่จริมไม่ใช่แค่ชื่อที่อยู่ข้างคำว่า “ล่องแก่งน้ำว้า”

สำหรับนักเดินทางจำนวนมาก ชื่อ อุทยานแห่งชาติแม่จริม มักปรากฏพร้อมภาพเรือยางกลางสายน้ำว้า แก่งหลวง หรือทริปที่เริ่มในอำเภอแม่จริมแล้วไปขึ้นฝั่งที่บ้านหาดไร่ในอำเภอเวียงสา ภาพเหล่านั้นเป็นส่วนสำคัญของพื้นที่จริง แต่ถ้ามองแม่จริมผ่านกิจกรรมล่องแก่งอย่างเดียว เราจะเห็นเพียงขอบด้านหนึ่งของอุทยานที่มีขนาดใหญ่กว่านั้นมาก

กรมอุทยานแห่งชาติฯ ระบุว่าอุทยานแห่งชาติแม่จริมมีพื้นที่ประมาณ 270,000 ไร่ หรือ 432 ตารางกิโลเมตร ครอบคลุมผืนป่า ภูเขา ลำห้วย และส่วนหนึ่งของลำน้ำว้า พื้นที่ไม่ได้อยู่ในเขตอำเภอแม่จริมเพียงแห่งเดียว แต่กินต่อเข้ามาถึง ตำบลไหล่น่าน ตำบลส้านนาหนองใหม่ และตำบลน้ำมวบ ในอำเภอเวียงสา ด้วย

นี่คือเหตุผลที่เรื่องของแม่จริมควรถูกอ่านร่วมกับเวียงสาโดยตรง ไม่ใช่ในฐานะ “ที่เที่ยวอำเภอข้างเคียง” เท่านั้น ผืนป่าเดียวกันต่อเนื่องข้ามเส้นเขตอำเภอ และสายน้ำว้าที่ผ่านขอบด้านตะวันตกของอุทยานก็ไหลต่อเข้ามาในเวียงสา ก่อนรวมกับแม่น้ำน่านที่ตำบลขึ่ง

ถ้าต้องการเห็นภาพของอำเภอเวียงสาในปัจจุบันก่อน สามารถเปิด ข้อมูลอำเภอเวียงสา แล้วค่อยกลับมาอ่านอุทยานแห่งชาติแม่จริมในฐานะพื้นที่ธรรมชาติที่เชื่อมกับอำเภอจากด้านตะวันออกและตะวันออกเฉียงใต้

จากผืนป่าระหว่างอุทยาน สู่การประกาศเป็นอุทยานแห่งชาติลำดับที่ 106

ประวัติการจัดตั้งแม่จริมเริ่มจากการมองเห็นคุณค่าของผืนป่าระหว่างพื้นที่อนุรักษ์ขนาดใหญ่ของจังหวัดน่าน กรมอุทยานฯ บันทึกว่าในช่วง พ.ศ. 2537 มีการสั่งสำรวจพื้นที่ป่าสงวนแห่งชาติป่าน้ำว้า–ป่าแม่จริม ป่าน้ำว้า ป่าห้วยสาลี่ และพื้นที่ใกล้เคียงในเขตแม่จริม เวียงสา และพื้นที่รอบข้าง เพื่อพิจารณาจัดตั้งเป็นอุทยานแห่งชาติ

การสำรวจพบทั้งป่าที่มีความอุดมสมบูรณ์ แหล่งต้นน้ำ สัตว์ป่า และภูมิประเทศที่เหมาะกับการอนุรักษ์ ต่อมาใน พ.ศ. 2538 คณะกรรมการอุทยานแห่งชาติเห็นชอบให้เดินหน้ากระบวนการจัดตั้ง ก่อนที่ขั้นตอนด้านกฎหมายและการกำหนดขอบเขตจะดำเนินต่ออีกหลายปี

ในที่สุด พื้นที่ป่าน้ำว้าและป่าแม่จริม ป่าน้ำน่านฝั่งตะวันออกตอนใต้ และป่าน้ำว้า–ป่าห้วยสาลี่ ถูกกำหนดเป็นอุทยานแห่งชาติ โดยประกาศในราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 6 กรกฎาคม พ.ศ. 2550 และอุทยานแห่งชาติแม่จริมกลายเป็น อุทยานแห่งชาติลำดับที่ 106 ของประเทศไทย

เรื่องนี้ช่วยอธิบายรูปร่างของอุทยานในปัจจุบันได้ดี เพราะแม่จริมไม่ได้เกิดขึ้นจากการล้อมพื้นที่ท่องเที่ยวเพียงจุดเดียว แต่เกิดจากการรวมผืนป่าหลายส่วนที่ต่อเนื่องกันทางภูมิประเทศและระบบต้นน้ำ การมองขอบเขตของอุทยานจึงควรมองเป็นผืนป่าขนาดใหญ่ มากกว่ามองเฉพาะที่ทำการอุทยานหรือจุดลงเรือ

ภูเขาสูงจาก 300 เมตรถึง 1,652 เมตรทำให้แม่จริมมีหลายภูมิประเทศในผืนเดียว

ภูมิประเทศของอุทยานแห่งชาติแม่จริมเป็นเทือกเขาสลับซับซ้อนและลาดชัน แนวภูเขาทอดจากทิศเหนือไปทางตะวันตกเฉียงใต้ และสัมพันธ์กับแนวเทือกเขาหลวงพระบางทางด้านตะวันออก ระดับความสูงในพื้นที่มีตั้งแต่ประมาณ 300 เมตร ไปจนถึง 1,652 เมตรจากระดับน้ำทะเล

ยอดที่สูงที่สุดตามข้อมูลของกรมอุทยานฯ คือ ดอยขุนลาน สูง 1,652 เมตร รองลงมามีดอยแดนดิน ดอยขุนน้ำปูน และดอยขุนคูณ ความต่างของระดับความสูงมากกว่าหนึ่งพันเมตรภายในอุทยานเดียวทำให้ภาพธรรมชาติของแม่จริมไม่ใช่ป่าแบบเดียวตลอดทั้งพื้นที่

เมื่อพื้นที่สูงต่ำต่างกันมาก ความชื้น ลักษณะป่า อุณหภูมิ และทางน้ำก็เปลี่ยนตาม บางส่วนเป็นแนวเขาสูงและสันดอย บางช่วงเป็นหุบลำน้ำที่น้ำกัดผ่านภูเขา ขณะที่ด้านตะวันตกเปิดเข้าสู่แนวแม่น้ำว้า ภาพที่นักเดินทางเห็นจากเรือยางจึงเป็นเพียงหนึ่งระดับความสูงของผืนป่าขนาดใหญ่ที่ยกตัวขึ้นไปอีกมากทางด้านใน

ภูมิประเทศแบบนี้ยังอธิบายว่าทำไมแม่จริมจึงมีทั้งกิจกรรมทางน้ำ เส้นทางเดินป่า เส้นทางชมวิว และการปีนผาอยู่ในอุทยานเดียวกัน แต่ละกิจกรรมใช้คนละส่วนของภูเขาและหุบเขา ไม่ได้กระจุกอยู่ที่แม่น้ำว้าเพียงแห่งเดียว

แม่น้ำว้าไหลผ่านขอบตะวันตก แต่ระบบน้ำของอุทยานใหญ่กว่าสายน้ำสายเดียว

แม่น้ำว้าเป็นเส้นน้ำที่มีชื่อเสียงที่สุดของแม่จริม และกรมอุทยานฯ ระบุว่าแม่น้ำไหลผ่านทางด้านตะวันตกของพื้นที่อุทยานเป็นระยะประมาณ 7.5 กิโลเมตร ช่วงนี้ทำให้ชื่อแม่จริมผูกกับการล่องแก่งอย่างแน่นแฟ้น เพราะตัวแม่น้ำผ่านภูเขา โตรกผา ป่า และแก่งก่อนเดินทางต่อไปทางเวียงสา

อย่างไรก็ตาม ระบบน้ำของอุทยานไม่ได้มีแค่น้ำว้า ภายในพื้นที่ยังมีลำห้วยและลำน้ำหลายสายที่เป็นส่วนหนึ่งของต้นน้ำน่าน เช่น ห้วยทรายมูล ห้วยสาสี่ ห้วยบ่ายน้อย ห้วยบ่ายหลวง ห้วยน้ำพาง และลำน้ำแปง ลำห้วยเหล่านี้อาจไม่เป็นที่รู้จักในวงกว้างเท่าแม่น้ำว้า แต่มีความสำคัญต่อระบบน้ำของชุมชนรอบผืนป่า

เมื่อมองแบบนี้ แม่จริมจึงเป็นทั้งอุทยานแห่งชาติและพื้นที่ต้นน้ำในเวลาเดียวกัน ป่าไม่ได้มีหน้าที่เพียงสร้างทิวทัศน์ให้เส้นทางท่องเที่ยว แต่สัมพันธ์กับน้ำที่ไหลออกจากภูเขา ลงสู่ลำห้วย สายน้ำว้า และระบบแม่น้ำน่านที่อยู่ถัดลงมา

เรื่องเส้นทางของน้ำว้าตั้งแต่ต้นน้ำบ่อเกลือ ผ่านแม่จริม เข้าสู่เวียงสา อ่านต่อได้ที่ แม่น้ำว้า: จากต้นน้ำบ่อเกลือสู่แม่น้ำน่านที่เวียงสา และดูข้อมูลสรุปของสายน้ำได้ที่ แม่น้ำว้าในหน้าสายน้ำและพื้นที่

ถ้าไม่ได้มาล่องแก่ง แม่จริมยังมีอะไรให้เดินเข้าไปดูอีกมาก

กรมอุทยานฯ แสดงแหล่งท่องเที่ยวภายในแม่จริมไว้หลายรูปแบบ และรายชื่อเหล่านี้ทำให้เห็นชัดว่าอุทยานไม่ได้พึ่งกิจกรรมล่องแก่งเพียงอย่างเดียว นอกจากลำน้ำว้าแล้ว ยังมี เส้นทางขับรถชมวิว, เส้นทางเดินป่าตามลำน้ำแปง, เส้นทางเดินป่าบ้านน้ำพาง–บ้านร่มเกล้า, เส้นทางปีนผาหน่อ และ เส้นทางศึกษาธรรมชาติชบาป่า รวมถึงบริบทชุมชนบริเวณบ้านร่มเกล้า

แต่ละเส้นทางพาคนไปพบแม่จริมคนละแบบ เส้นทางริมลำน้ำให้ความสำคัญกับป่าและทางน้ำ เส้นทางขึ้นพื้นที่สูงเปิดมุมมองต่อแนวภูเขา ขณะที่การปีนผาใช้ลักษณะหน้าผาและภูมิประเทศที่เป็นเอกลักษณ์ของอุทยานเป็นตัวสร้างประสบการณ์

สำหรับคนที่รู้จักแม่จริมจากภาพเรือยาง การเห็นรายการกิจกรรมเหล่านี้ช่วยเปลี่ยนภาพของพื้นที่จาก “จุดล่องแก่ง” ให้กลายเป็นอุทยานภูเขาที่มีหลายชั้น การเดินทางหนึ่งครั้งจึงไม่จำเป็นต้องพยายามเก็บทุกอย่าง แต่ควรเลือกว่าจะเข้าไปหาสายน้ำ ป่า เส้นทางเดิน หรือทิวทัศน์แบบใด

ข้อมูลการเปิดเส้นทาง สภาพทาง และเงื่อนไขเข้าพื้นที่สามารถเปลี่ยนตามฤดูกาลและการจัดการของอุทยาน โดยเฉพาะเส้นทางเดินป่าและกิจกรรมที่ต้องใช้เจ้าหน้าที่หรือผู้ดูแล จึงควรตรวจประกาศล่าสุดของกรมอุทยานฯ ก่อนเดินทางจริง แทนการใช้ตารางหรือข้อมูลการเปิดบริการเก่ามาตัดสินใจ

ล่องแก่งน้ำว้าคือประตูที่คนรู้จักมากที่สุด และเส้นทางพาเข้ามาถึงเวียงสา

กิจกรรมที่ทำให้ชื่อแม่จริมเป็นที่รู้จักกว้างที่สุดยังคงเป็น ล่องแก่งน้ำว้า โดยหนึ่งในเส้นทางที่กรมอุทยานฯ ระบุชัดคือจาก บ้านน้ำปุ๊ อำเภอแม่จริม ถึงบ้านหาดไร่ อำเภอเวียงสา ระยะ 19.2 กิโลเมตร เส้นทางนี้น่าสนใจในเชิงพื้นที่ เพราะเริ่มต้นในอำเภอหนึ่ง แต่จบทริปในอีกอำเภอหนึ่ง

ช่วงน้ำว้าตอนล่างมีแก่งสำคัญหลายแห่ง รวมถึง แก่งหลวง ซึ่งเป็นชื่อที่พบซ้ำในข้อมูลท่องเที่ยวของหน่วยงานรัฐ แต่การเอาแม่จริมไปเท่ากับ “น้ำว้าตอนล่าง” ทั้งหมดก็ยังแคบเกินไป เพราะระบบล่องแก่งน้ำว้ามีทั้งตอนบน ตอนกลาง และตอนล่าง และช่วงที่ยากและยาวกว่ายังอยู่เหนือแม่จริมขึ้นไป

ถ้าต้องการอ่านเฉพาะเรื่องการผจญภัย ควรแยกไปที่ ล่องแก่งน้ำว้า ผจญสายน้ำสามช่วงกลางภูเขาน่าน ซึ่งตามสายน้ำตั้งแต่ช่วงบนไปถึงช่วงล่างโดยตรง แต่เมื่อมองแม่จริมในภาพกว้าง ล่องแก่งเป็นเพียงหนึ่งกิจกรรมในภูมิประเทศของอุทยานเท่านั้น

ความเชื่อมโยงกับเวียงสาไม่ได้จบที่บ้านหาดไร่ หลังเรือขึ้นฝั่งแล้ว ตัวแม่น้ำว้ายังไหลต่อไปในอำเภอเวียงสา ก่อนบรรจบกับแม่น้ำน่านที่ตำบลขึ่ง นั่นทำให้การท่องเที่ยวกับภูมิศาสตร์จริงต่อกันเป็นเรื่องเดียว โดยมีเส้นเขตอำเภอคั่นอยู่บนแผนที่เท่านั้น

ทำไมอุทยานแห่งชาติแม่จริมจึงควรอยู่ในเรื่องของเวียงสาด้วย

ถ้ามองจากชื่อเพียงอย่างเดียว อุทยานแห่งชาติแม่จริมอาจดูเป็นเรื่องของอำเภอแม่จริม แต่ขอบเขตทางกฎหมายและภูมิประเทศบอกภาพที่กว้างกว่า พื้นที่อุทยานบางส่วนอยู่ใน อำเภอเวียงสา โดยตรง และรายชื่อตำบลที่กรมอุทยานฯ ระบุชัดคือไหล่น่าน ส้านนาหนองใหม่ และน้ำมวบ

ดังนั้นความสัมพันธ์ระหว่างแม่จริมกับเวียงสาจึงไม่ได้เกิดจากความใกล้กันเพียงอย่างเดียว ผืนป่าอุทยานเป็นส่วนหนึ่งของพื้นที่เวียงสาเองด้วย ทั้งในเชิงเขตพื้นที่ ระบบต้นน้ำ และเส้นทางแม่น้ำว้าที่เชื่อมเข้าหาอำเภอ

ความสัมพันธ์นี้ยังช่วยทำให้ภาพของเวียงสากว้างกว่าพื้นที่เมืองกลางเวียง หากมองเฉพาะย่านริมแม่น้ำน่าน เราจะเห็นที่ราบ ถนน และศูนย์กลางชุมชน แต่เมื่อขยายไปทางตะวันออกและตะวันออกเฉียงใต้ ภาพจะเปลี่ยนเป็นภูเขา ป่า และพื้นที่อนุรักษ์ที่ต่อเนื่องกับแม่จริม

เมื่ออ่านแม่จริมในภาพกว้าง เราจะเห็นว่าพื้นที่นี้เชื่อมเรื่อง ธรรมชาติและกิจกรรมกลางแจ้ง เข้ากับภูมิศาสตร์ของ สายน้ำและพื้นที่ ได้พอดี เพราะทั้งผืนป่า ภูเขา ลำน้ำ และกิจกรรมต่างเกิดจากภูมิประเทศชุดเดียวกัน

อ่านแม่จริมแบบผืนป่า แล้วภาพของน่านจะต่อกันมากขึ้น

ความน่าสนใจของอุทยานแห่งชาติแม่จริมอยู่ตรงที่พื้นที่เดียวเชื่อมหลายภาพของจังหวัดน่านเข้าด้วยกัน มีทั้งเทือกเขาสูง ผืนป่า ลำห้วย แม่น้ำว้า เส้นทางเดินป่า หน้าผา และชุมชนที่อยู่รอบพื้นที่อนุรักษ์ ขณะเดียวกันขอบเขตอุทยานก็ข้ามจากอำเภอแม่จริมเข้าสู่อำเภอเวียงสา ทำให้ชื่อบนแผนที่การปกครองไม่สามารถแบ่งภูมิประเทศออกจากกันได้จริง

ถ้ามาเพื่อล่องแก่ง เราจะได้รู้จักแม่จริมจากด้านของสายน้ำ ถ้ามาเดินป่าหรือชมภูเขา เราจะเห็นอีกด้านหนึ่งของพื้นที่ และถ้าอ่านอุทยานผ่านแผนที่ลุ่มน้ำ เราจะเห็นว่าป่าผืนนี้สัมพันธ์กับเวียงสาและแม่น้ำน่านมากกว่าที่ชื่อ “แม่จริม” บอกไว้

เมื่อแยกเรื่องของอุทยานออกมาอ่านเต็ม ๆ แม่จริมจึงเผยให้เห็นมากกว่าฉากหลังของน้ำว้า เราจะเห็นทั้งประวัติการจัดตั้ง ภูเขา ระบบน้ำ การท่องเที่ยว และความเชื่อมโยงกับเวียงสาอยู่ในภาพเดียวกัน