ขุนสถานของเกษตรกร ไม่ใช่อุทยานแห่งชาติในอีกชื่อหนึ่ง

ชื่อ ขุนสถาน ในอำเภอนาน้อย จังหวัดน่าน อาจพาให้นึกถึงหมอกและป่าบนสันเขาของ อุทยานแห่งชาติขุนสถาน แต่ตามหมู่บ้านบนพื้นที่สูงยังมีเรื่องสำคัญอีกด้านหนึ่ง คือการเปลี่ยนวิธีทำเกษตรจากพืชไร่ที่ใช้พื้นที่มากไปสู่พืชมูลค่าสูงและการดูแลทรัพยากรต้นน้ำ

งานส่งเสริมอาชีพนี้อยู่ภายใต้ โครงการพัฒนาพื้นที่สูงแบบโครงการหลวงขุนสถาน ของ สถาบันวิจัยและพัฒนาพื้นที่สูง (องค์การมหาชน) หรือ สวพส. ซึ่งนำองค์ความรู้ของมูลนิธิโครงการหลวง งานวิจัย และการทำงานกับชุมชนมาประยุกต์ใช้ จึงต้องแยกชื่อโครงการขยายผลนี้จากการเป็นศูนย์พัฒนาโครงการหลวงที่ดำเนินงานโดยมูลนิธิเอง และแยกออกจากอุทยานแห่งชาติซึ่งบริหารจัดการโดยกรมอุทยานแห่งชาติฯ

จุดเริ่มต้นในบ้านขุนสถานและบ้านแสนสุข

โปรไฟล์โครงการของ สวพส. ระบุว่าหน่วยงานจังหวัดน่านและอำเภอนาน้อยขอขยายผลองค์ความรู้โครงการหลวงตั้งแต่ พ.ศ. 2552 เพื่อช่วยแก้ปัญหาการทำเกษตรบนพื้นที่ลาดชัน ทั้งการใช้พื้นที่ป่าและต้นทุนการผลิต ต่อมา พ.ศ. 2553 สวพส. เริ่มดำเนินงานใน บ้านขุนสถาน หมู่ 3 และบ้านแสนสุข หมู่ 9 ตำบลสันทะ อำเภอนาน้อย

ในข้อมูลโครงการที่จัดทำ พ.ศ. 2568 พื้นที่รับผิดชอบครอบคลุม หกหมู่บ้านของตำบลสันทะ จังหวัดน่าน ได้แก่ บ้านขุนสถาน บ้านแสนสุข บ้านเชตวัน บ้านส้าน บ้านใหม่หัวดง และบ้านห้วยส้ม พร้อมพื้นที่อีก หนึ่งหมู่บ้านคือบ้านแม่แรม ตำบลเตาปูน อำเภอสอง จังหวัดแพร่ ไม่ควรนำตัวเลขเจ็ดหมู่บ้านไปบอกว่าทั้งหมดอยู่ในนาน้อย

บ้านขุนสถานอยู่สูงราว 1,240 เมตร และบ้านแสนสุขสูงราว 1,160 เมตรเหนือระดับน้ำทะเล ตามค่าที่ปรากฏในเอกสารโครงการ ตัวเลขสองค่านี้ไม่ใช่ระดับความสูงเฉลี่ยของอำเภอนาน้อย และไม่ได้บอกความสูงของแต่ละแปลงเกษตร

กะหล่ำปลีและข้าวโพด: พืชเดิมที่ทำให้ต้องคิดเรื่องต้นทุนใหม่

พื้นที่ขุนสถานมีการปลูก ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ กะหล่ำปลี และข้าวไร่ เป็นส่วนหนึ่งของระบบเกษตรที่ สวพส. บันทึกไว้ โดยเฉพาะแปลงตามไหล่เขาซึ่งอาศัยน้ำฝนและมีปัญหาการชะล้างของดิน การขยายพื้นที่ปลูกอย่างเดียวไม่ได้รับประกันว่ารายได้สุทธิจะเพิ่ม เพราะยังมีค่าปัจจัยการผลิตและต้นทุนแรงงาน

โครงการจึงส่งเสริมการปรับระบบผลิตให้ใช้พื้นที่เหมาะสมขึ้น เพิ่มชนิดพืชและการวางแผนจำหน่าย ควบคู่กับการจัดการดิน น้ำ และมาตรฐานผลผลิต เรื่องนี้ไม่ได้หมายความว่าทุกชุมชนเลิกปลูกกะหล่ำปลีหรือข้าวโพดแล้ว แต่เป็นตัวอย่างของความพยายามสร้างทางเลือกทางเศรษฐกิจ

พริกหวานโรงเรือน องุ่น และไม้ผลที่มีตลาดรองรับ

รายการส่งเสริมอาชีพของโครงการระบุพืชผักอย่าง พริกหวาน มะเขือเทศเนื้อ มะเขือเทศเชอรี่ และแตงกวาญี่ปุ่น ทั้งระบบในและนอกโรงเรือน โดยมีการวางแผนผลิตให้เหมาะกับพื้นที่และตลาด ส่วนกลุ่มไม้ผลมี องุ่น เสาวรสหวาน อะโวคาโด พลับ พีช สตรอว์เบอร์รี รวมถึงพืชชนิดอื่นตามความเหมาะสม

กรณีศึกษาที่ สวพส. เผยแพร่เรื่อง Smart Farmer บันทึกเกษตรกรผู้เปลี่ยนจากข้าวโพดและกะหล่ำปลีมาปลูก พริกหวานในโรงเรือนและสตรอว์เบอร์รี โดยมีการอบรมและจัดการตลาดร่วมกับ ศูนย์พัฒนาโครงการหลวงปังค่า จังหวัดพะเยา ตัวเลขต้นทุนและรายได้ที่รายงานเป็นผลของเกษตรกรรายหนึ่งใน พ.ศ. 2558 จึงใช้เป็นเรื่องเล่าการเปลี่ยนอาชีพได้ แต่ไม่ใช่ตัวแทนรายได้ของเกษตรกรทุกครัวเรือนในปัจจุบัน

ในบทความวันที่ 4 สิงหาคม พ.ศ. 2569 สวพส. ยังบันทึกการปลูก องุ่นในโรงเรือน ของเกษตรกรผู้นำในพื้นที่ขุนสถาน เป็นหลักฐานว่าองุ่นมีการปลูกจริง มิใช่เพียงรายการพืชที่เคยวางแผนส่งเสริม อย่างไรก็ดี เอกสารรายบุคคลไม่ยืนยันปริมาณผลผลิตหรือราคาของทุกแปลงในปีอื่น

สหกรณ์บ้านแสนสุขกับการเชื่อมตลาดโครงการหลวง

เรื่องเกษตรในขุนสถานไม่ได้มีเพียงชนิดพืช แต่ยังมีการจัดการหลังเก็บเกี่ยว ข่าว กรมส่งเสริมสหกรณ์ ที่เผยแพร่เมื่อ 24 ตุลาคม พ.ศ. 2562 บันทึกบทบาท สหกรณ์การเกษตรขยายผลโครงการหลวงขุนสถานบ้านแสนสุข จำกัด ในการรวบรวมผลผลิตจากสมาชิกและวางแผนตลาดร่วมกับมูลนิธิโครงการหลวง โดยกล่าวถึง พริกหวาน องุ่น กะหล่ำปลี มะเขือเทศ และไม้ผลอื่น ๆ นี่เป็นหลักฐานความเชื่อมโยงเชิงการตลาดกับมูลนิธิโครงการหลวง แต่หน่วยงานดำเนินงานโครงการพัฒนาพื้นที่สูงขุนสถานยังเป็น สวพส.

ระบบสหกรณ์ช่วยให้การผลิตกับการขายมีข้อตกลงมากขึ้น ทว่า ราคาซื้อขาย โควตา และจำนวนสมาชิกในข่าวปี 2562 ไม่ใช่ข้อมูลปัจจุบัน ผู้ต้องการซื้อผลผลิตจำนวนมากหรือประสานเยี่ยมแปลงควรติดต่อสหกรณ์และโครงการอีกครั้ง ไม่ควรใช้ข้อมูลข่าวเก่าคาดคะเนว่าร้านหรือแปลงเปิดในวันนี้

เสาวรสหวานไม่ใช่กะทกรกทุกชนิด และผักสลัดยังต้องมีหลักฐานเฉพาะพื้นที่

เอกสารส่งเสริมไม้ผลใช้ชื่อ เสาวรสหวาน ซึ่งเอกสาร สวพส. ด้านการปลูกเสาวรสระบุชื่อวิทยาศาสตร์ Passiflora edulis ขณะที่กรมอุทยานแห่งชาติฯ บันทึกชื่อ กะทกรก ให้กับ Passiflora foetida ซึ่งเป็นอีกชนิดหนึ่ง จึงไม่ควรสลับชื่อสองพืชนี้ในตารางผลผลิตโดยไม่มีหลักฐานจำแนกพันธุ์

ส่วน ผักสลัด แม้จะเป็นกลุ่มผักที่พบในการเกษตรพื้นที่สูงหลายแห่ง แต่โปรไฟล์อาชีพของ โครงการขุนสถาน ที่ตรวจครั้งนี้ยังไม่ระบุชื่อพืชผักสลัดชนิดเฉพาะ จึงยังไม่เขียนว่าเป็นผลผลิตส่งเสริมของขุนสถาน และไม่สรุปว่ามีจำหน่ายเป็นประจำจนกว่าจะได้หลักฐานจากหน่วยงานหรือกลุ่มเกษตรกรในพื้นที่

จากแปลงเกษตรสู่การดูแลป่าต้นน้ำ

การพัฒนาเกษตรที่ขุนสถานไม่ได้อยู่โดดเดี่ยวจากภูมิประเทศ ชุมชนบนไหล่เขาเผชิญข้อจำกัดของน้ำ ดิน และพื้นที่ป่าต้นน้ำ การปลูกในโรงเรือน การจัดการดิน การรวมกลุ่มเกษตรกร และการตลาด เป็นเครื่องมือที่ช่วยให้บางครัวเรือนมีทางเลือกมากกว่าการเพิ่มพื้นที่เพาะปลูก

บทความติดตามผล 7 ปีขุนสถาน ของ สวพส. เผยแพร่เมื่อ 23 กันยายน พ.ศ. 2564 สะท้อนการเปลี่ยนแปลงด้านรายได้และคุณภาพชีวิตของกลุ่มผู้เข้าร่วมในช่วงที่ศึกษา แต่ไม่ใช่ผลสำรวจปัจจุบันของทุกหมู่บ้าน การตัดสินใจจะปลูกพืชอะไรยังต้องดูน้ำต้นทุน ตลาด และความเหมาะสมของแปลงเป็นรายพื้นที่

หากต้องการศึกษาหรือเยี่ยมแปลงเกษตร ควรติดต่อโครงการและเจ้าของแปลงก่อน เพราะ การมีชื่อพืชในฐานข้อมูลส่งเสริม ไม่ได้หมายความว่ามีแหล่งท่องเที่ยวเชิงเกษตรที่เปิดรับทุกวัน อ่านบริบทสถานที่อื่น ๆ ใน อำเภอนาน้อย และข้อมูล ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ ได้ต่อจากที่นี่