สันติสุข

สันติสุขเป็นอำเภอขนาดไม่ใหญ่ทางตอนกลางค่อนไปทางตะวันออกของจังหวัดน่าน มีทั้งชุมชนในแอ่งระหว่างภูเขา พื้นที่เกษตรริมน้ำ และหมู่บ้านตามไหล่เขา เส้นทางจากตัวเมืองน่านมายังย่านดู่พงษ์ใช้ระยะทางประมาณ 32 กิโลเมตร ตามข้อมูลเทศบาลตำบลสันติสุข ทิวทัศน์ระหว่างทางมีภูเขาสลับกับที่นาและหมู่บ้านที่ยังรักษาประเพณีของตนเอง

เรื่องราวของอำเภอผูกพันกับ ลำน้ำมวบและแม่น้ำยาง วัดเก่าในตำบลป่าแลวหลวง และการทำเกษตรบนพื้นที่ลาดชัน ที่ บ้านโป่งคำ ยังมีงานพัฒนาชุมชนและเกษตรตามแนวทางโครงการหลวงซึ่งเกิดจากความร่วมมือระหว่างพระสงฆ์ ชาวบ้าน มูลนิธิโครงการหลวง และสถาบันวิจัยและพัฒนาพื้นที่สูง

จากกิ่งอำเภอสันติสุขสู่สามตำบลในปัจจุบัน

พื้นที่สันติสุขเดิมเป็นส่วนหนึ่งของอำเภอเมืองน่านและอำเภอแม่จริม เมื่อชุมชนในภูเขาขยายตัว การเดินทางไปติดต่อราชการในเมืองใช้เวลามากขึ้น กระทรวงมหาดไทยจึงมีประกาศตั้ง กิ่งอำเภอสันติสุขเมื่อวันที่ 14 กรกฎาคม พ.ศ. 2524 โดยแยก ตำบลดู่พงษ์และตำบลป่าแลวหลวง จากอำเภอเมืองน่าน

อีกสองปีต่อมา เมื่อวันที่ 21 เมษายน พ.ศ. 2526 มีการโอน ตำบลพงษ์ จากอำเภอแม่จริมเข้ามารวมในพื้นที่กิ่งอำเภอสันติสุข ต่อมาได้รับการยกฐานะเป็น อำเภอสันติสุขเมื่อวันที่ 4 กรกฎาคม พ.ศ. 2537 ตามประวัติของสถานีตำรวจภูธรสันติสุขและข้อมูลสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน

ทุกวันนี้อำเภอสันติสุขประกอบด้วย สามตำบล คือ ดู่พงษ์ ป่าแลวหลวง และพงษ์ แต่ละพื้นที่มีลักษณะชุมชนต่างกัน ตั้งแต่ย่านศูนย์กลางราชการและตลาดในตำบลดู่พงษ์ ไปจนถึงหมู่บ้านไทลื้อในตำบลป่าแลวหลวงและพื้นที่เกษตรภูเขาของตำบลพงษ์

ระดับความสูงและภูมิประเทศของสันติสุข

หุบเขาของสันติสุขมีทั้งพื้นที่ราบใกล้ลำห้วยและภูเขาที่สูงขึ้นไปตามแนวป่าต้นน้ำ สถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน บันทึกว่าพื้นที่ภูเขาใน ตำบลป่าแลวหลวง มีระดับความสูงประมาณ 600–1,200 เมตรเหนือระดับน้ำทะเล และหลายบริเวณมีความลาดชันมาก ชุมชนจึงต้องจัดการพื้นที่เพาะปลูกตามสภาพภูเขาและน้ำที่หาได้ในแต่ละฤดู

ส่วนข้อมูลของ โครงการพัฒนาพื้นที่สูงแบบโครงการหลวงโป่งคำ ในตำบลดู่พงษ์และตำบลพงษ์ ระบุระดับความสูงของ พื้นที่หมู่บ้านในโครงการประมาณ 280–680 เมตร โดยมีตัวอย่างเช่น บ้านต้นผึ้ง 280 เมตร บ้านโป่งคำ 290 เมตร บ้านน้ำโซ้ง 340 เมตร และบ้านปางช้าง 680 เมตร จากข้อมูล สวพส. ตัวเลขเหล่านี้เป็นระดับพื้นที่ของหมู่บ้านในกรอบโครงการ ไม่ใช่ค่าเฉลี่ยความสูงของทั้งอำเภอ

ระดับความสูงที่แตกต่างกันส่งผลต่ออุณหภูมิ ความชื้น และชนิดพืชที่ปลูกได้ในแต่ละพื้นที่ ชาวบ้านบริเวณที่ราบมีนาข้าวและสวน ส่วนพื้นที่สูงขึ้นไปมีทั้งไร่ พืชสวน และผืนป่าที่ต้องดูแลอย่างต่อเนื่อง การทำเกษตรในอำเภอเดียวกันจึงมีรูปแบบแตกต่างไปตามสภาพภูมิประเทศ

ลำน้ำมวบ แม่น้ำยาง และชีวิตริมน้ำ

ลำน้ำมวบ เป็นหนึ่งในสายน้ำสำคัญที่ไหลผ่านสันติสุข กรมทรัพยากรน้ำบันทึกกิจกรรมอนุรักษ์แม่น้ำในพื้นที่ โครงการพัฒนาพื้นที่สูงแบบโครงการหลวงโป่งคำ ตำบลดู่พงษ์ เมื่อเดือนกันยายน พ.ศ. 2568 โดยมีชาวบ้าน กลุ่มผู้ใช้น้ำ เจ้าหน้าที่ และเยาวชนร่วมดูแลริมฝั่ง ปลูกต้นไม้ เก็บขยะ และเรียนรู้เรื่องการรักษาลำน้ำ

ใน ตำบลป่าแลวหลวง องค์การบริหารส่วนตำบลระบุว่ายังมี แม่น้ำยาง ไหลผ่านควบคู่กับแม่น้ำมวบ สายน้ำทั้งสองหล่อเลี้ยงลำห้วยและแหล่งน้ำของชุมชนในหุบเขา ชื่อแม่น้ำยางในพื้นที่นี้แตกต่างจาก แม่น้ำย่างในอำเภอปัว แม้เสียงอ่านคล้ายกัน และควรจำแนกเป็นคนละสายน้ำจนกว่าจะมีหลักฐานทางภูมิศาสตร์ยืนยันรายละเอียดเพิ่มเติม

บริเวณภูเขายังมีลำห้วยสายเล็กที่มีบทบาทต่อการเกษตรและการใช้น้ำในครัวเรือน เช่น ห้วยโป่งน้อยและห้วยโป่งหลวง ในตำบลป่าแลวหลวง ซึ่งสำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดน่านรายงานการจัดกิจกรรมฟื้นฟูแหล่งน้ำเมื่อ พฤษภาคม พ.ศ. 2568 ความร่วมมือดูแลห้วยเหล่านี้สะท้อนความสำคัญของน้ำต่อการดำรงชีวิตมากกว่าการเป็นเพียงจุดบนแผนที่

บ้านป่าแลวหลวงกับรากวัฒนธรรมไทลื้อ

ตำบลป่าแลวหลวง มีชุมชนที่สืบทอดภาษาและประเพณีไทลื้อ สถาบันพัฒนาองค์กรชุมชนบันทึกว่าคนในพื้นที่ใช้ทั้งภาษาพื้นเมืองล้านนาและภาษาไทลื้อ รวมถึงมีประเพณีเกี่ยวกับการเคารพบรรพบุรุษซึ่งช่วยเชื่อมความสัมพันธ์ระหว่างเครือญาติ

บ้านป่าแลวหลวง เป็นหนึ่งในหมู่บ้านสำคัญของตำบล มีวัดป่าแลวเป็นศูนย์รวมกิจกรรมทางศาสนา ในชุมชนใกล้เคียงยังมี วัดอภัยคีรี วัดป่าอ้อย วัดสบยาง วัดดอนไชย และวัดน่านมั่นคง ซึ่งเป็นสถานที่ทำบุญในช่วงเทศกาลล้านนาและวันสำคัญทางพุทธศาสนา

ประเพณีที่องค์กรปกครองท้องถิ่นบันทึกไว้ ได้แก่ ฟังธรรมยี่เป็ง ในช่วงเดือนพฤศจิกายน รวมถึงงานทำบุญและแห่ครัวตานที่ชาวบ้านร่วมกันจัดในช่วงเทศกาล ขณะที่พิธีเลี้ยงผีบรรพบุรุษเป็นเรื่องทางความเชื่อของครอบครัวและเครือญาติ จึงเป็นวัฒนธรรมที่ควรเรียนรู้ด้วยความเคารพต่อเจ้าของชุมชน

วัดอภัยคีรีและประวัติชุมชนป่าแลว

วัดอภัยคีรี อยู่ที่ หมู่ที่ 2 ตำบลป่าแลวหลวง ศูนย์ข้อมูลกลางทางวัฒนธรรมของกระทรวงวัฒนธรรมบันทึกประวัติว่าวัดสร้างขึ้นใน พ.ศ. 2429 เดิมชาวบ้านเรียกว่า วัดป่าแลวม่อน ตามลักษณะเนินเขาโล่งที่เคยเป็นที่ตั้งวัด

เมื่อผู้คนจากบ้านป่าแลวขยายชุมชนมาสู่หมู่บ้านใกล้เคียง ภาษาและประเพณีไทลื้อก็เดินทางมาพร้อมกัน วัดจึงไม่ใช่เพียงอาคารประกอบพิธีกรรม แต่ยังเชื่อมกับประวัติการตั้งถิ่นฐานและความทรงจำของคนในท้องถิ่น

การเยี่ยมชมวัดเปิดโอกาสให้เรียนรู้เรื่องภาษาและประเพณีของชุมชนผ่านอาคาร พื้นที่วัด และคำบอกเล่าของคนในหมู่บ้าน หากต้องการศึกษาเรื่องประวัติวัดโดยละเอียด ควรสอบถามทางวัดหรือผู้อาวุโสในชุมชนโดยตรง

บ้านโป่งคำกับศูนย์การเรียนรู้วัดโป่งคำ

บ้านโป่งคำ หมู่ที่ 5 ตำบลดู่พงษ์ เป็นชุมชนที่มีงานพัฒนาคุณภาพชีวิตและการเกษตรควบคู่กับการดูแลทรัพยากรธรรมชาติ จุดเริ่มสำคัญมาจาก ศูนย์การเรียนรู้วัดโป่งคำ ซึ่ง พระครูสุจิณนันทกิจ ได้ประสานขอความช่วยเหลือเพื่อพัฒนาการดำรงชีวิตของชาวบ้านจาก มูลนิธิโครงการหลวง

ต่อมามูลนิธิโครงการหลวงได้มอบหมายให้ สถาบันวิจัยและพัฒนาพื้นที่สูง (องค์การมหาชน) หรือ สวพส. เข้ามาดำเนินงาน และเริ่ม โครงการพัฒนาพื้นที่สูงแบบโครงการหลวงโป่งคำในปีงบประมาณ พ.ศ. 2549 สำนักงานโครงการอยู่ในบ้านโป่งคำ มีการทำงานร่วมกับชุมชนเพื่อลดปัญหาการใช้ที่ดินและพัฒนาทางเลือกด้านอาชีพ

เรื่องราวของโป่งคำจึงแสดงให้เห็นการประสานงานระหว่างวัด ชุมชน และหน่วยงานด้านการเกษตรที่ทำงานร่วมกัน โดยงานภาคพื้นที่เป็นของ สวพส. ตามการมอบหมายจากมูลนิธิโครงการหลวง

สิบหมู่บ้านในโครงการพัฒนาพื้นที่สูงแบบโครงการหลวงโป่งคำ

สวพส.ระบุพื้นที่เป้าหมาย สิบหมู่บ้านในสองตำบล คือ ดู่พงษ์และพงษ์ โดยมีชุมชน เช่น บ้านน้ำโซ้ง บ้านดอนดู่พงษ์ บ้านโป่งคำ บ้านต้นผึ้ง ในตำบลดู่พงษ์ และ บ้านศรีบุญเรือง บ้านนาเลา บ้านหนองใหม่ บ้านดอนใหม่ บ้านปางช้าง และบ้านห้วยแฮ้ว ในตำบลพงษ์

ในกลุ่มหมู่บ้านเป้าหมายมีทั้งชุมชนคนพื้นเมืองและชุมชนม้ง ตัวอย่างคือ บ้านปางช้าง ซึ่ง สวพส. ระบุว่าอยู่สูงราว 680 เมตร เหนือระดับน้ำทะเล ส่วนบ้านโป่งคำอยู่ราว 290 เมตร การพัฒนาอาชีพและการจัดการพื้นที่จึงต้องปรับให้เหมาะกับแต่ละหมู่บ้าน ไม่สามารถใช้วิธีปลูกพืชแบบเดียวกันทั้งหมด

โครงการส่งเสริมการเรียนรู้เรื่องการจัดการดิน น้ำ และป่า รวมทั้งการปรับระบบเพาะปลูกที่ช่วยให้คนในชุมชนมีทางเลือกทางอาชีพมากขึ้น ข้อมูลจำนวนครัวเรือนหรือผลผลิตในรายงานโครงการเป็นภาพของช่วงเวลาที่เก็บข้อมูล ส่วนรายละเอียดกิจกรรมและผลการดำเนินงานในแต่ละปีสามารถติดตามผ่าน สวพส. และเครือข่ายชุมชน

อ่างเก็บน้ำห้วยขอนแก่น 2 และบ้านน่านมั่นคง

ใน บ้านน่านมั่นคง หมู่ที่ 7 ตำบลป่าแลวหลวง มี อ่างเก็บน้ำห้วยขอนแก่น 2 อันเนื่องมาจากพระราชดำริ ซึ่งองค์การบริหารส่วนตำบลป่าแลวหลวงระบุเป็นแหล่งน้ำและจุดท่องเที่ยวของท้องถิ่น อ่างเก็บน้ำแห่งนี้สัมพันธ์กับการจัดหาน้ำในชุมชนและภูมิประเทศของหุบเขาที่อยู่ระหว่างแนวป่า

บริเวณอ่างเก็บน้ำเป็นอีกตัวอย่างของการใช้แหล่งน้ำเพื่อประโยชน์ของผู้คนในพื้นที่ ซึ่งแตกต่างจากลำน้ำธรรมชาติที่ไหลผ่านหลายหมู่บ้าน ผู้สนใจสามารถศึกษาบริบทของโครงการแหล่งน้ำและสภาพพื้นที่ได้จากข้อมูลขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น

การไปเยือนบริเวณอ่างเก็บน้ำควรสอบถามเส้นทางและพื้นที่ที่เปิดให้เข้าชมกับผู้ดูแลในชุมชนก่อน โดยเฉพาะหลังฝนตกหนักหรือในช่วงที่มีการจัดการระดับน้ำ

เกษตรในหุบเขาและการดูแลต้นน้ำ

เกษตรกรรมเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตคนสันติสุข ทั้งการปลูกข้าว ข้าวโพด ผักสวนครัว และการเลี้ยงสัตว์ สถาบันพัฒนาองค์กรชุมชนบันทึกพื้นที่นาหุบเขาและสวนของตำบลป่าแลวหลวง ขณะที่ สวพส. ทำงานกับครัวเรือนในเขตดู่พงษ์และพงษ์เพื่อพัฒนาอาชีพและปรับการใช้ที่ดิน

พื้นที่ลาดชันมีข้อจำกัดเรื่องหน้าดินและการจัดการน้ำ ชุมชนจึงต้องอาศัยความร่วมมือทั้งด้านการเพาะปลูก การดูแลลำห้วย และการรักษาป่าต้นน้ำ กิจกรรมที่กรมทรัพยากรน้ำบันทึกในปี 2568 เช่น การเก็บขยะและปลูกต้นไม้ริมลำน้ำมวบ เป็นตัวอย่างของการลงมือดูแลพื้นที่ร่วมกัน

ป่าไม้และลำห้วยยังเชื่อมสันติสุขกับอำเภอข้างเคียงอย่าง ภูเพียง แม่จริม และ ปัว ความร่วมมือเรื่องน้ำจึงมีความหมายทั้งต่อคนในหมู่บ้านและผู้ที่อาศัยอยู่ปลายน้ำในลุ่มน้ำน่าน

เที่ยวสันติสุขตามเส้นทางวัฒนธรรมและธรรมชาติ

การเดินทางในสันติสุขสามารถเริ่มจากย่าน ตำบลดู่พงษ์ เพื่อทำความรู้จักชุมชนและเรื่องราวการพัฒนาพื้นที่สูงที่ บ้านโป่งคำ จากนั้นเดินทางไปยัง ตำบลป่าแลวหลวง เพื่อศึกษาวัดเก่าและวัฒนธรรมไทลื้อ หรือเยี่ยมชม อ่างเก็บน้ำห้วยขอนแก่น 2 บริเวณบ้านน่านมั่นคง

แต่ละพื้นที่มีจุดเด่นต่างกัน ทั้งชุมชนในหุบเขา พื้นที่เกษตร ลำน้ำมวบ และแนวภูเขาที่มีระดับความสูงเปลี่ยนไปตามเส้นทาง ผู้สนใจเรียนรู้กิจกรรมที่ชุมชนจัดหรือการดูงานเกษตรควรติดต่อองค์กรท้องถิ่นและหน่วยงานโครงการก่อนเดินทาง เพื่อให้ตรงกับช่วงเวลาที่มีผู้ดูแลหรือกิจกรรม

สันติสุขเป็นอำเภอที่เห็นความสัมพันธ์ของคนกับป่าและน้ำได้ชัด ทั้งผ่านประเพณีไทลื้อ การทำเกษตร และความร่วมมือของชุมชนที่พยายามดูแลทรัพยากรธรรมชาติให้ใช้ประโยชน์ได้ต่อเนื่อง